تفسیر آیات ۱۳۵ تا ۱۴۱ سورهٔ بقره

ترجمه آیات:

یهودیان گفتند یهودى شوید تا راه یافته باشید و نصارى گفتند نصارى شوید تا راه یافته شوید بگو بلکه ملت ابراهیم را پیروى مى کنم که دینى میانه است و خود او هم از مشرکین نبود (135) بگوئید به خدا و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل شده و به آنچه به موسى و عیسى دادند و به آنچه انبیاء از ناحیه پروردگارشان داده شدند، و خلاصه به همه اینها ایمان داریم و میانه این پیغمبر و آن پیغمبر فرق نمى گذاریم و ما در برابر خدا تسلیم هستیم (136) اگر ایمان آورند به مثل آنچه شما بدان ایمان آوردید که راه را یافته اند و اگر اعراض کردند پس بدانید که مردمى هستند گرفتار تعصب و دشمنى و بزودى خدا شر آنان را از شما مى گرداند و او شنوا و دانا است (137) بگوئید ما رنگ خدائى بخود مى گیریم و چه رنگى بهتر از رنگ خداست و ما تنها او را عبادت میکنیم (138) بگو آیا با ما درباره خدا بگو مگو میکنید که پروردگار ما و شما هر دو است ؟ و با اینکه اعمال شما براى خودتان و اعمال ما براى خودمان است و ما در عمل براى او خالصیم (139) و یا مى گوئید ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط یهودى و یا نصرانى بودند؟ اگر این را بهانه کرده بودند در پاسـخشان بگو آیا شما داناترید و یا خدا؟، و چه کسى ستمگرتر است از کسى که شهادتى را که از ناحیه خدا نزد خود دارد کتمان کند و خدا از آنچه میکنید غافل نیست (.14) بهر حال آنها امتى بودند و رفتند هر چه کردند براى خود کردند و شما هم هر چه کردید براى خود مى کنید و شما از آنچه آنها کردند باز خواست نمى شوید (141)

دین حق یکى و آن هم اسلام بوده#

بیان

( و قالوا کونوا هودا او نصارى تهتدوا ) الخ ، خداى تعالى بعد از آنکه بیان کرد: که دین حق که اولاد ابراهیم از اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وى بر آن دین بودند اسلام بود، و خود ابراهیم هم آنرا دین حنیف خود داشت ، اینک در این آیه نتیجه مى گیرد که اختلاف و انشعاب هائى که در بشر پیدا شده ، دسته اى خود را یهودى ، و دسته اى دیگر مسیحى خواندند، همه ساخته هاى هوى و هوس خود بشر است ، و بازیگریهائى است که خود در دین ابراهیم کرده اند، و دشمنى هائى که با هم داشتند به حساب خدا و دین او گذاشتند.

و در نتیجه طائفه هاى مختلف و احزابى دینى و متفرق گشتند، و رنگ هوى و هوسها و اغراض و مطامع خود را بدین خداى سبحان یعنى دین توحید زدند، با اینکه دین بطور کلى یکى بود، همچنانکه معبودى که به وسیله دین عبادت مى شود یکى است ، و آن دین ابراهیم است ، و باید مسلمین به آن دین تمسک جویند، و شقاق و اختلاف اهل کتاب را پیروى ننموده ، آن را براى خود اهل کتاب بگذارند.

علت دسته بندى هاى دینى و پیدایش انحرافات مذهبى#

توضیح اینکه یکى از آثار طبیعى بودن زندگى زمینى و دنیوى ، این است که این زندگى در عین اینکه یکسره است ، و استمرار دارد، دگرگونگى و تحول هم دارد، مانند خود طبیعت ، که بمنزله ماده است براى زندگى ، و لازمه این تحول آنست که رسوم و آداب و شعائر قومى که میانه طوائف ملل و شعبات آن هست نیز دگرگونه شود، و اى بسا این دگرگونگى رسوم ، باعث شود که مراسم دینى هم منحرف و دگرگون شود، و اى بسا این نیز موجب شود که چیزهائى داخل در دین گردد، که جزء دین نبوده ، و یا چیزهائى از دین بیرون شود، که جزء دین بوده ، و اى بسا پاره اى اغراض دنیوى جاى اغراض دینى و الهى را بگیرد، (و بلا و آفت دین هم همین است ).

و اینجاست که دین رنگ قومیت بخود گرفته ، و به سوى هدفى غیر هدف اصلیش دعوت مى کند، و مردم را به غیر ادب حقیقیش ‍ مؤ دب مى سازد، تا آنجا که رفته رفته کارى که در دین منکر بود معروف و جزء دین بشود، و مردم نسبت به آن تعصب بخرج دهند، چون بر طبق هوسها و شهواتشان است ، و به عکس کارى که معروف و جزء دین بود - منکر و زشت شود، و کسى از آن حمایت نکند، و هیچ حافظ و نگهبانى نداشته باشد، و سرانجام کار بجائى برسد، که امروز به چشم خود مى بینیم ، که چگونه ...

و سخن کوتاه این که جمله : ( و قالوا کونوا هودا او نصارى ) اجمال این تفصیل است که ( و قالت الیهود کونوا هودا تهتدوا، و قالت النصارى کونوا نصارى تهتدوا ) ، یعنى یهود گفتند. بیائید همه یهودى شوید، تا هدایت یابید، نصارى هم گفتند: بیائید مسیحى شوید، تا همه راه یابید، و منشاء این اختلاف دشمنى با یکدیگرشان بود.

( قل بل ملة ابراهیم حنیفا، و ما کان من المشرکین ) این آیه جواب همان گفتار یهود و نصارى است ، مى فرماید: بگو بلکه ملت ابراهیم را پیروى مى کنیم ، که فطرى است ، و ملت واحده ایست که تمامى انبیاء شما از ابراهیم گرفته تا بعد از او همه بر آن ملت بودند، و صاحب این ملت یعنى ابراهیم از مشرکین نبود، و اگر در ملت او این انشعابها و ضمیمه هائیکه اهل بدعت منضم بآن کردند و این اختلافها را راه انداختند، مى بود، ابراهیم هم مشرک بود، چون چیزى که جزء دین خدا نیست هرگز بسوى خداى سبحان دعوت نمى کند، بلکه بسوى غیر خدا میخواند، و این همان شرک است ، در حالیکه ملت ابراهیم دین توحیدیست که در آن هیچ حکمى و عقیده اى که از غیر خدا باشد، وجود ندارد.

( قولوا آمنا باللّه و ما انزل الینا ) الخ ، بعد از آنکه دعوت یهود و نصارى بسوى پیروى مذهب خود را حکایت کرد، اینک آنچه نزد خدا حق است (خدائى که جز حق نمى گوید) ذکر نموده ، و آن عبارتست از شهادت بر ایمان به خدا و ایمان به آنچه نزد انبیاء است ، بدون اینکه فرقى میانه انبیاء بگذارند، و آن همانا اسلام است و اگر از میانه همه احکامیکه بر پیغمبران نازل شده یک حکم را بیرون کشید و جلوترش ذکر کرد، و آن مسئله ایمان به خدا بود که فرمود: (بگوئید به خدا ایمان میاوریم ، و به همه احکامیکه بر ما نازل شده )، بدان جهت بود که خصوص ایمان به خدا فطرى بشر بود، که دیگر احتیاج به معجزات انبیاء نداشت .

بعد از ایمان به خداى سبحان ، ایمان (به آنچه بر ما نازل شده ) را ذکر کرد، و منظور از آن قرآن و یا معارف قرآنى است ، و سپس ‍ آنچه را که بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب نازل شده ، و بعد از آن ، آنچه بر موسى و عیسى نازل شده ذکر کرد، و اگر موسى و عیسى را از سایر انبیاء جدا کرد و آنچه را بر آندو نازل شده بخصوص ذکر کرد، بدان جهت بود که در آیه شریفه روى سخن با یهود و نصارى بود، و آنها مردم را تنها بسوى آنچه بر موسى و عیسى نازل شده دعوت مى کردند.

و در آخر آنچه بر سایر انبیاء نازل شده نام برد، تا شهادت نامبرده شامل همه انبیاء بشود، و در نتیجه معناى ( لا نفرق بین احد منهم ) . (بین احدى از انبیاء فرق نمى گذاریم ،) روشن تر گردد.

وجه اختلاف تعابیر در آیه شریفه#

در این آیه شریفه تعبیرها مختلف شده ، از آنچه نزد ما و نزد ابراهیم و اسحاق و یعقوب بود، به عبارت (انزال ) تعبیر کرد، و از آنچه نزد موسى و عیسى و انبیاء دیگر است ، به (ایتاء)، یعنى دادن ، تعبیر فرمود.

و شاید وجهش این باشد: که هر چند تعبیر اصلى که همه جا باید آن تعبیر بیاید، همان (ایتاء) و دادن کتاب و دین است ، همچنانکه در سوره انعام بعد از ذکر ابراهیم و انبیاء بعد و قبلش فرمود: ( اولئک الذین آتیناهم الکتاب ، و الحکم ، و النبوة ) ، (اینها بودند که ما کتاب و حکم و نبوتشان دادیم ) لکن از آنجائیکه لفظ (دادن ) صریح در وحى و انزال نبود، و به همین جهت شامل حکمت لقمان هم میشد، همچنانکه فرمود: ( و لقد آتینا لقمان الحکمه ) ، (ما به لقمان هم حکمت دادیم )، و نیز فرمود: ( و لقد آتینا بنى اسرائیل الکتاب و الحکم و النبوة ) ، (ما به بنى اسرائیل هم کتاب و حکمت و نبوت دادیم ).

و نیز از آنجائیکه هم یهودیان و هم مسیحیان ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط را از اهل ملت خود مى شمردند، یهودیان آن حضرات را یهودى و مسیحیان ، مسیحى مى پنداشتند و معتقد بودند که ملت و کیش حق از نصرانیت و یهودیت همان ملت و کیشى است که به موسى و عیسى دادند.

لذا اگر در آیه مورد بحث مى فرمود: ( و ما اوتى ابراهیم و اسمعیل ) الخ دلالت صریح نمیداشت بر اینکه نامبردگان شخصا صاحب ملت و وحى بودند، و احتمال داده میشد که آنچه به آن دو بزرگوار و به اسحاق و یعقوب داده شده ، همانها بوده که به موسى و عیسى (علیهماالسلام ) داده اند، و آنان تابع اینان بوده اند همچنانکه بخاطر همین تبعیت ، (دادن ) را به بنى اسرائیل هم نسبت داد، و لذا براى دفع این توهم ، در خصوص ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب ، لفظ (انزال ) را آورد، تا بفهماند به آن حضرات نیز وحى میشده ، و اما انبیاء قبل از ابراهیم ، چون یهود و نصارى درباره آنان حرفى نداشتند، و توهم نامبرده را درباره آنها نمى کردند، لذا درباره آنها تعبیر به (دادن ) کرد، و فرمود: ( و ما اوتى النبیون ) .

مراد از ( اسباط )

( و الاسباط ) الخ ، کلمه اسباط جمع سبط (نواده ) است ، و در بنى اسرائیل معناى قبیله در بنى اسرائیل را میدهد، و سبط مانند قبیله به معناى جماعتى است که در یک پدر مشترک باشند، و همه به او منتهى گردند، و سبطهاى بنى اسرائیل دوازده تیره و امت بودند، که هر تیره از آنان به یکى از دوازده فرزند یعقوب منتهى میشدند و از هر یک از آن دوازده فرزند، امتى پدید آمده بود.

حال اگر مراد به اسباط همان امتها و اقوام باشد، در اینصورت اینکه نسبت نازل کردن کتاب را به همه آنان داده ، از این جهت بوده که همه آن دوازده تیره مشتمل بر پیغمبرانى بوده ، و اگر مراد به اسباط اشخاصى از انبیاء باشد که به ایشان وحى میشده ، در اینصورت باز منظور برادران یوسف نیستند، چون ایشان انبیاء نبودند، و نظیر این آیه شریفه آیه ( و اوحینا الى ابراهیم و اسمعیل و اسحق و یعقوب و الاسباط و عیسى ) است که در آن نیز وحى را به اسباط نسبت داده است .

( فان آمنوا بمثل ما آمنتم به ، فقد اهتدوا ) الخ ، آوردن کلمه (مثل ) با اینکه اصل معنا ( فان آمنوا بما آمنتم به ) ، (پس اگر ایمان آورند به آنچه شما بدان ایمان آورده اید) است ، به این منظور بوده که با آوردن آن شاهرگ دشمنى و جدال را زده باشد، چون اگر مى فرمود: ( آمنوا بما آمنا به ) ، (ایمان آورید بهمان دینى که ما بدان ایمان آوردیم ) ممکن بود در پاسـخ بگویند (نه ، ما تنها بآنچه بر خودمان نازل شده ایمان مى آوریم ، و بغیر آن کافریم ، همچنانکه همین پاسـخ را دادند).

ولى اگر بجاى آن بفرماید. که همینطور هم فرمود: (ما به دینى ایمان آوردیم که مشتمل نیست جز بر حق ، و در آن غیر از حق چیزى نیست ، پس شما هم به دینى مثل آن ایمان بیاورید که غیر از حق چیزى در آن نباشد) در اینصورت خصم دیگر بهانه اى ندارد که جدال کند، و جز پذیرفتن چاره اى ندارد، چون آنچه خود او دارد حق خالص نیست .

( فى شقاق ) این کلمه بمعناى نفاق ، و نزاع ، و مشاجره ، و جدائى ، و باصطلاح فارسى قهر کردن مى آید.

( فسیکفیکهم اللّه ) این جمله وعده اى است از خداى عزیز به رسول گرامیش که بزودى او را یارى خواهد کرد، همچنانکه باین وعده وفا کرد، و اگر بخواهد این وعده را درباره امت اسلام نیز وفا مى کند، انشاءاللّه تعالى ، این را هم خاطرنشان کنم که آیه شریفه مورد بحث ، در میانه دو آیه قبل و بعدش بمنزله جمله معترضه است .

( صبغه الله ، و من احسن من اللّه صبغه ؟ ) کلمه (صبغه ) از ماده (ص - ب - غ ) است ، و نوعیت را افاده مى کند، یعنى مى فهماند این ایمان که گفتگویش مى کردیم ، یک نوع رنگ خدائى است ، که ما بخود گرفته ایم ، و این بهترین رنگ است ، نه رنگ یهودیت و نصرانیت ، که در دین خدا تفرقه انداخته ، آنرا آنطور که خدا دستور داده بپا نداشته است .

( و نحن له عابدون ) این جمله کار حال را مى کند، در عین حال بمنزله بیانى است براى ( صبغة اللّه و من احسن ) ، و معنایش این است که (در حالیکه ما تنها او را عبادت مى کنیم ، و چه رنگى بهتر از این ؟ که رنگش بهتر از رنگ ما باشد).

( قل اتحاجو ننا فى اللّه ) الخ ، این جمله محاجه و بگومگوى اهل کتابرا انکار نموده ، نابجا مى خواند، و دلیل لغو و باطل و نابجا بودنش را اینطور بیان کرده ، که : ( و هو ربنا و ربکم ، و لنا اعمالنا، و لکم اعمالکم ، و نحن له مخلصون ) .

سه چیز که مى تواند علت بگومگوهاى بین دو نفر باشد و تطبیق آن بر مسئله مورد#

بحث

توضیح اینکه بگومگو کردن دو نفر که هر یک تابع متبوعى هستند، و مخاصمه شان در اینکه کدام متبوع بهتر است الا و لابد بخاطر یکى از سه جهت است یا براى آنست که این یکى ، متبوع خود را از متبوع دیگرى بهتر معرفى نموده ، و ثابت کند که از متبوع او بالاتر است ، نظیر بگومگوئى که ممکن است میانه یک مسلمان و یک بت پرست در بگیرد، این بگوید بت من بهتر است ، او بگوید خداى من افضل است .

و یا بخاطر این است که هر چند متبوع هر دو یکى است ، اما این میخواهد بگوید: من اختصاص و تقرب بیشترى باو دارم ، و این دیگرى دعوى او را باطل کند، و بگوید: من اختصاص بیشترى دارم ، نه تو.

و یا بخاطر این است که یکى از این دو نفر صفات و رفتارى دارد، که با داشتن آنها صحیح نیست خود را به آن متبوع منتسب کند، چون داشتن تابعى با آن رفتار و آن خصال مایه ننگ و آبروریزى متبوع است ، و یا بکلى متبوع را از لیاقت متبوع بودن ساقط مى کند، یا محذور دیگرى از این قبیل پیش مى آورد.

رد یهود و نصارى از سه جهت#

پس علت بگومگوى میانه دو نفر تابع ، یکى از این سه علت است : حال ببینیم اهل کتاب به کدام یک از این جهات ، با مسلمانان بگومگو مى کردند، اگر بخواهند بگویند: متبوع و خداى ما بهتر از خداى شما است ، که خداى مسلمانان همان خداى اهل کتابست ، و اگر بخواهند بگویند: ما اهل کتاب اختصاص و تقرب بیشترى بخدا داریم ، که مسلمانان خدا را با خلوص بیشترى مى پرستند، و اگر بخواهند بگویند: رفتار شما براى خدا باعث ننگ است ، که قضیه درست به عکس است پس محاجه اهل کتاب با مسلمانان هیچ وجه صحیحى ندارد، و لذا در آیه مورد بحث نخست محاجه آنانرا انکار مى کند، و سپس جهات ثلاثه را یکى یکى رد مى کند.

( ام تقولون : ان ابراهیم - تا جمله - کانوا هودا او نصارى ) این جمله رد جهت اولى است که هر طائفه اى مى گفتند ابراهیم و بقیه انبیاء نامبرده در آیه از ما است و لازمه این حرف این استکه آن حضرات نیز یهودى یا نصرانى باشند، بلکه از لازمه گذشته صریح در آنست ، همچنانکه از آیه : ( یا اهل الکتاب لم تحاجون فى ابراهیم ؟ و ما انزلت التوریة و الانجیل الا من بعده ، افلا تعقلون ) ، (اى اهل کتاب : چرا بر سر ابراهیم با یکدیگر بگومگو مى کنید؟ یا اینکه تورات و انجیل بعد از او نازل شدند، آیا باز هم نمیخواهید بفهمید) استفاده میشود که صریحا هر یک ابراهیم را از خود میدانسته اند.

( قل ءانتم اعلم ام اللّه ) ؟ الخ بگو آیا شما بهتر میدانید یا خدا؟ با اینکه خدا در این کتاب به ما و شما خبر داد: که موسى و عیسى و انجیل و توراتشان بعد از ابراهیم و انبیاء نامبرده دیگر بودند؟.

( و من اظلم ممن کتم شهاده عندة من اللّه ) الخ و کیست ستمکارتر از آنکس که با اینکه شهادتى از خدا را تحمل کرد، کتمان کند، یعنى با اینکه خدا بوى خبر داد: که تشریع دین یهود و دین نصرانیت بعد از ابراهیم ، و آن دیگران بود باز هم آن را کتمان کند، پس ‍ شهادتى که در آیه آمده شهادت تحمل است نه شهادت اداء.

ممکن هم هست معنا این باشد: که (شهادت خدا را بر اینکه نامبردگان قبل از تورات و انجیل بودند کتمان کند) که در اینصورت شهادت به معناى اداء خواهد بود، ولى معناى اول درست است .

( تلک امة قد خلت ) یعنى اصلا دعوا بر سر اینکه فلان شخص از چه طائفه اى بوده ، و آن دیگرى از کدام طائفه ، چه سودى دارد؟ و سکوت از این بگومگوها چه ضررى ؟ آنچه الان باید بدان بپردازید مسائلى استکه فردا از آن باز خواست خواهید شد.

و اگر این آیه دو بار تکرار شده ، براى این بود که یهود و نصارى در این بگو مگو پافشارى زیادى داشتند، و از حد گذرانده بودند، با اینکه هیچ سودى بحالشان نداشت ، آنهم با علمشان باینکه ابراهیم قبل از تورات یهودیان و انجیل مسیحیان بوده ، و گرنه بحث از حال انبیاء و فرستادگان خدا بطوریکه چیزى عاید شود، بسیار خوب است ، مانند بحث از مزایاى رسالت انبیاء و فضایل نفوس شریفه آنان که قرآن کریم هم باینگونه بحث ها سفارش کرده ، و حتى خودش از داستانهاى ایشان نقل کرده ، و مردم را بتدبر در آنها امر فرموده است .