تفسیر آیات ۱۲۰ تا ۱۲۳ سورهٔ بقره

یهود و نصارى هرگز از تو راضى نمى شوند مگر وقتى که از کیش آنان پیروى کنى بگو تنها هدایت ، هدایت خدا است و اگر هوى و هوسهاى آنان را پیروى کنى بعد از آن علمى که روزیت شد، آنوقت از ناحیه خدا نه سرپرستى خواهى داشت و نه یاورى (120) کسانى که ما کتاب بایشان دادیم و آنطور که باید، آن را خواندند آنان باین کتاب نیز ایمان مى آورند و کسانى که بآن کفر بورزند زیانکارند (121)

اى بنى اسرائیل بیاد آورید آن نعمتى که بشما انعام کردم و اینکه شما را بر مردم معاصرتان برترى دادم (122) و بترسید از روزیکه هیچ نفسى جورکش نفس دیگر نمى شود و از هیچکس عوض پذیرفته نمى گردد و شفاعت سودى بحال کسى ندارد و یارى هم نمى شوند (123)

بیان

( ولن ترضى عنک الیهود و لا النصارى ) الخ ، در اینجا باز بعد از سخن از مشرکین ، دوباره بفراز قبلى که سخن از یهود و نصارى مى کرد، برگشته و در حقیقت خواسته است دامن گفتار را که پراکنده شد جمع و جور کند، پس کانه بعد از آن خطابها و توبیخ ‌ها که از یهود و نصارى کرد، روى سخن برسول خود کرده که این یهودیان و مسیحیان که تاکنون درباره آنها سخن مى گفتیم و دامنه سخنان ما به مناسبت بکفار و مشرکین کشیده شد، هرگز از تو راضى نمیشوند مگر وقتى که تو به دین آنان درآئى ، دینى که خودشان به پیروى از هوى و هوسشان تراشیده و با آراء خود درست کرده اند.

و لذا در رد این توقع بیجاى آنان ، دستور میدهد بایشان بگو: ( ان هدى اللّه هو الهدى ) هدایت خدا هدایت است ، نه ساخته هاى شما، مى خواهد بفرماید: پیروى دیگران کردن ، بخاطر هدایت است و هدایتى بغیر هدایت خدا نیست ، و حقى بجز حق خدا نیست تا پیروى شود و غیر هدایت خدا - یعنى این کیش و آئین شما - هدایت نیست ، بلکه هواهاى نفسانى خود شماست که لباس دین بر تنش کرده اید و نام دین بر آن نهاده اید.

اصول ریشه دار از برهانى عقلى در رد یهود و نصارى ، در یک آیه#

پس در جمله : ( قل ان هدى اللّه ) الخ ، هدایت را کنایه از قرآن گرفته و آنگاه آن را بخدا نسبت داده و هدایت خدایش معرفى کرده ، و در نتیجه بطریق قصر قلب صحت انحصار - غیر از هدایت خدا هدایتى نیست - را افاده کرده است و با این انحصار فهمانده که پس ملت و دین آنان خالى از هدایت است ، از اینهم نتیجه گرفته که پس دین آنان هوى و هوسهاى خودشان است ، نه دستورات آسمانى .

لازمه این نتیجه ها اینست که پس آنچه نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم است ، علم است و آنچه نزد خود آنان است ، جهل و چون سخن بدینجا کشید، میدان براى این تهدید باز شد که بفرماید: (اگر بعد از این علمى که بتو نازل شده ، هواهاى آنان را پیروى کنى ، آنگاه از ناحیه خدا نه سرپرستى خواهى داشت و نه یاورى .

حال ببین که در این یک آیه چه اصولى ریشه دار از برهانى عقلى نهفته شده : و با همه اختصار و کوتاهیش ،

چه وجوهى از بلاغت بکار رفته و در عین حال چقدر بیان آن سلیس و روان است ؟!

( الذین آتیناهم الکتاب ) الخ ، ممکن است این جمله بقرینه حصرى که از جمله (تنها ایشان بدان ایمان مى آورند) فهمیده مى شود، جوابى باشد از سوالى تقدیرى ، سوالى که از جمله : ( ولن ترضى عنک الیهود و لا النصارى ) الخ ، بذهن مى رسد.

و آن سوال این است که : وقتى امیدى بایمان آوردن یهود و نصارى نیست پس چه کسى از ایشان باین کتاب ایمان مى آورد؟ و راستى دعوت ایشان بکلى باطل و بیهوده است ؟ در جواب مى فرماید: از میانه آنهائى که کتابشان داده بودیم تنها کسانى باین کتاب ایمان میاورند که کتاب خود را حقیقتا تلاوت میکردند و براستى بکتاب خود ایمان داشتند ممکن هم هست جواب ، این باشد که اینگونه افراد بکلى به کتاب هاى آسمانى ایمان مى آورند، چه تورات و چه انجیل و چه قرآن ، و ممکن هم هست جواب ، این باشد که اینگونه افراد بکتابى که نازل شده یعنى بقرآن ایمان میاورند.

و بنابراین قصر - انحصار - در جمله ( اولئک یؤ منون به ) ، قصر افراد خواهد بود که معنایش در سایر مجلدات فارسى گذشت ، و ضمیر در کلمه (به ) به بعضى از وجوه نامبرده خالى از استخدام (مثل اینکه مراد از مرجع ضمیر کتاب ، اهل کتاب بوده و مراد از ضمیر قرآن باشد) نیست .

و مراد از جمله ( الذین اوتوا الکتاب ) عده اى از یهود و نصارى هستند که براستى بدین خود متدین بودند و پیروى هوى و هوس ‍ نمى کردند و مراد بکلمه (کتاب )، تورات و انجیل است ، و اما اگر مراد از جمله اول را مؤمنین به پیامبر اسلام ، و مراد از کتاب را قرآن بگیریم ، آنوقت معناى آیه چنین مى شود: کسانى که قرآن را بایشان دادیم و ایشان بحق آنرا تلاوت میکنند، همانها هستند که بقرآن ایمان دارند، نه این پیروان هوى ، که در اینصورت قصر در آیه قصر قلب خواهد بود که باز معنایش در سایر مجلدات گذشت .

( یا بنى اسرائیل اذکروا ) تا آخر دو آیه ، در این دو آیه خاتمه گفتار را به آغاز آن ارجاع داده ، و در اینجا یکدسته از خطابها که به بنى اسرائیل شده ، خاتمه مییابد.