تفسیر آیات ۶ تا ۷ سورهٔ بقره

بحث روایتى (شامل روایتى از امام صادق علیه و السلام درباره وجوه کفر)

در کافى از زبیرى از امام صادق (علیه السلام ) روایت آورده که گفت : بانجناب عرضه داشتم : وجوه کفر را که در کتاب خدا آمده برایم بیان بفرما، فرمود: کفر در کتاب خدا بر پنج قسم است ، اول کفر جحود، و جحود هم خود، دو جور است ، سوم کفر بترک دستورات الهى ، چهارم کفر برائت ، پنجم کفران نعمت .

اما قسم اول دو قسم جحود، یکى جحود و انکار ربوبیت خدا است ، و این اعتقاد کسى است که میگوید: نه ربى هست ، و نه بهشتى ، و نه دوزخى ، و صاحبان این عقیده دو صنف از زنادقه هستند، که بایشان دهرى هم مى گویند، همانهایند که قرآن کلامشان را حکایت کرده که گفته اند: ( و ما یهلکنا الا الدهر ) ، (جز روزگار کسى ما را نمى میراند) و این دینى است که از طریق امتحان و دل بخواه براى خود درست کرده اند، و گفتارشان خالى از حقیقت و تحقیق است ، همچنانکه خداى عز و جل فرموده : ( ان هم الا یظنون ) (جز پندار دلیل دیگرى ندارند)، و نیز فرموده : ( ان الذین کفروا سواء علیهم ء انذرتهم ام لم تنذرهم لا یؤ منون ) ، (کسانیکه کافر شدند بر ایشان یکسان است ، چه انذارشان کنى ، و چه نکنى ایمان نمى آورند)، یعنى بدین توحید ایمان نمى آورند، این یکى از وج وه کفر است .

و اما وجه دوم از جحود، جحود بر معرفت است ، و آن این است که ک سى با اینکه حق را شناخته ، و برایش ثابت شده ، انکار کند، که خداى عز و جل درباره شان فرموده : ( و جحدوا بها، و استیقنتها انفسهم ، ظلما و علوا ) ، (دین خدا را انکار کردند، با اینکه در دل بحقانیت آن یقین داشتند، ولى چون ظالم ، و سرکش بودند، زیر بار آن نرفتند)، و نیز فرموده : ( و کانوا من قبل یستفتحون على الذین کفروا فلما جاءهم ما عرفوا، کفروا به فلعنه اللّه على الکافرین ) ، (قبل از آمدن اسلام یهودیان بکفار مى گفتند بزودى پیامبر آخر الزمان مى آید، و ما را بر شما پیروزى مى بخشد، ولى همینکه اسلام آمد، بدان کافر شدند، پس لعنت خدا باد بر کافران ).

وجه سوم از کفر، کفران نعمت است ، که خداى سبحان درباره اش از سلیمان حکایت کرده که گفت : ( هذا من فضل ربى ، لیبلونى ، اشکر؟ ام اکفر؟ و من شکر، فانما یشکر لنفسه ، و من کفر فان ربى غنى کریم ) ، (این از فضل پروردگارم است ، تا مرا بیازماید، آیا شکر مى گزارم ؟ یا کفران مى کنم ؟ و کسیکه شکر گزارد، بنفع خود شکر کرده و کسیکه کفران کند خدا بى نیاز و کریم است )، و نیز فرموده : ( لئن شکرتم لازیدنکم ، و لئن کفرتم ان عذابى لشدید ) ، (اگر شکر بگذارید نعمت را برایتان زیاده کنم ، و اگر کفر بورزید، بدرستى عذابم شدید است )، و نیز فرموده : ( فاذکرونى اذکرکم ، و اشکروا لى ، و لا تکفرون ) ، (بیاد من افتید تا بیادتان بیفتم و شکرم بگذارید، و کفرانم مکنید)، در این چند آیه کلمه کفر بمعناى کفران نعمت است .

وجه چهارم از کفر، ترک دستورات خداى عزوجل میباشد، که در آن باره فرموده : ( و اذ اخذنا میثاقکم لا تسفکون دماءکم ، و لاتخرجون انفسکم من دیارکم ، ثم اقررتم و انتم تشهدون ثم انتم هولاء تقتلون انفسکم ، و تخرجون فریقا منکم ، من دیارهم ، تظاهرون علیهم بالاثم و العدوان ، و ان یاتوکم اسارى ، تفادوهم ، و هو محرم علیکم اخراجهم ، افتومنون ببعض الکتاب ؟ و تکفرون ببعض ؟ ) (و چون پیمان از شما گرفتیم ، که خون یکدیگر مریزید، و یکدیگر را از دیارتان بیرون مکنید، شما هم بر این پیمان اقرار کردید، و شهادت دادید، آنگاه همین شما یکدیگر را کشتید، و از وطن بیرون کردید، و بر دشمنى آنان و جنایتکارى پشت به پشت هم دادید، و چون اسیرتان میشدند، فدیه مى گرفتید، با اینکه فدیه گرفتن و بیرون راندن بر شما حرام بود، آیا به بعضى احکام کتاب ایمان مى آورید، و به بعضى کفر مى ورزید؟) یعنى عمل نمى کنید)؟ پس در این آیه منظور از کفر، ترک دستورات خداى عزوجل میباشد، چون نسبت ایمان هم بایشان داده ، هر چند که این ایمان را از ایشان قبول نکرده ، و سودمند بحالشان ندانسته ، و فرموده : ( فما جزاء من یفعل ذلک منکم الاخزى فى الحیوة الدنیا، و یوم القیامه یردون الى اشد العذاب ، و ما اللّه بغافل عما تعملون ) ، (پس چیست جزاى هر که از شما چنین کند، بجز خوارى در زندگى دنیا، و روز قیامت بسوى شدیدترین عذاب بر مى گردند، و خدا از آنچه مى کنید غافل نیست ).

وجه پنجم از کفر، کفر برائت است ، که خداى عزوجل درباره اش از ابراهیم خلیل علیه السلام حکایت کرده ، که گفت : ( کفرنا بکم ، و بدا بیننا و بینکم العداوه و البغضاء ابدا حتى تومنوا باللّه وحده ) ، (از شما بیزاریم ، و میان ما و شما دشمنى و خشم آغاز شد، و دست از دشمنى برنمیداریم ، تا آنکه بخداى یگانه ایمان بیاورید) که در این آیه کفر بمعناى بیزارى آمده ، و نیز از ابلیس حکایت مى کند، که از دوستان انسى خود در روز قیامت بیزارى جسته ، میگوید: ( انى کفرت بما اشرکتمون من قبل ) ، (من از اینکه شما مرا در دنیا شریک قراردادید بیزارم )، و نیز از قول بت پرستان حکایت مى کند، که در قیامت از یکدگر بیزارى میجویند، و فرموده : ( انما اتخذتم من دون اللّه اوثانا، موده بینکم فى الحیوه الدنیا، ثم یوم القیامه یکفر بعضکم ببعض ، و یلعن بعضکم بعضا ) ، (تنها علت بت پرستى شما در دنیا رعایت دوستى با یکدیگر بود، ولى روز قیامت از یکدیگر بیزارى جسته ، یکدیگر را لعنت خواهید کرد)، که کفر در این آیه نیز بمعناى بیزارى آمده .

مولف: این روایت در حقیقت میخواهد بفرماید: که کفر شدت و ضعف مى پذیرد.