تفسیر آیات ۶۳ تا ۷۴ سورهٔ بقره

ترجمه آیات :

و چون از شما پیمان گرفتیم در حالیکه کوه را بالاى سرتان برده بودیم که آن کتابیکه بشما داده ایم محکم بگیرید و مندرجات آنرا بخاطر آرید شاید پرهیزکارى کنید (63) بعد از آن پیمان باز هم پشت کردید و اگر کرم و رحمت خدا شامل شما نبود از زیانکاران شده بودید (64) آنها را که از شما در روز شنبه تعدى کردند بدانستید که ما بایشان گفتیم : بوزینگان مطرود شوید (65) و این عذاب را مایه عبرت حاضران و آیندگان و پند پرهیزکاران کردیم (66) و چون موسى بقوم خویش گفت : خدا بشما فرمان میدهد که گاوى را سر ببرید گفتند مگر ما را ریشخند مى کنى ؟ گفت از نادان بودن بخدا پناه مى برم (67) گفتند: براى ما پروردگار خویش بخوان تا بما روشن کند گاو چگونه گاوى است گفت : خدا گوید گاویست نه سالخورده و نه خردسال بلکه میانه این دو حال پس آنچه را فرمان یافته اید کار بندید(68) گفتند: براى ما پروردگار خویش را بخوان تا براى ما روشن کند که رنگش چگونه است گفت خدا مى گوید که آن گاوى است زرد پر رنگ که بینندگان را شادمان مى سازد(69) گفتند براى ما پروردگار خویش را بخوان تا به ما روشن کند چگونه گاوى باشد که گاوان چنین بما مشتبه شده اند و اگر خدا بخواهد هدایت شویم (70) گفت : خدا گوید که آن گاویست نه رام که زمین شخم زند و کشت آب دهد بلکه از کار بر کنار است و نشاندار نیست گفتند حالا حق مطلب را گفتى پس گاو را سر بریدند در حالیکه هنوز میخواستند نکنند (71) و چون کسى را کشته بودید و درباره او کشمکش مى کردید و خدا آنچه را نهان میداشتید آشکار کرد (72) گفتیم پاره اى از گاو را بکشته بزنید خدا مردگان را چنین زنده مى کند و نشانه هاى قدرت خویش بشما مى نمایاند شاید تعقل کنید (73) از پس این جریان دلهایتان سخت شد که چون سنگ یا سخت تر بود که بعضى سنگها جویها از آن بشکافد و بعضى آنها دو پاره شود و آب از آن بیرون آید و بعضى از آنها از ترس خدا فرود افتد و خدا از آنچه مى کنید غافل نیست (74)

برداشتن کوه بمنظور اکراه مردم نبوده#

بیان ( و رفعنا فوقکم الطور ) الخ ، طور نام کوهى است ، همچنانکه در آیه : ( و اذ نتقنا الجبل فوقهم کانه ظله ) ، بجاى نام آ ن ، کلمه جبل - کوه - را آورده ، و کلمه (نتق) بمعناى از ریشه کشیدن و بیرون کردن است .

از سیاق آیه ، که اول پیمان گرفتن را، و امر بقدردانى از دین را، ذکر نموده و در آخر آیه یادآورى آنچه در کتابست خاطر نشان کرده ، و مسئله ریشه کن کردن کوه طور را در وسط این دو مسئله جاى داده ، بدون اینکه علت اینکار را بیان کند، بر مى آید: که مسئله کندن کوه ، براى ترساندن مردم بعظمت قدرت خدا است ، نه براى اینکه ایشانرا مجبور بر عمل بکتابیکه داده شده اند بسازد، و گرنه اگر منظور اجبار بود، دیگر وجهى براى میثاق گرفتن نبود. پس اینکه بعضى گفته اند: (بلند کردن کوه ، و آنرا بر سر مردم نگه داشتن ، اگر بظاهرش ‍ باقى بگذاریم ، آیتى معجزه بوده ، که مردم را مجبور و مکره بر عمل مى کرده ، و این با آیه : ( لا اکراه فى الدین ) ، و آیه : ( اءفانت تکره الناس حتى یکونوا مؤمنین ) ، (آیا تو میتوانى مردم را مجبور کنى ، که ایمان بیاورند؟) نمیسازد، حرف صحیحى نیست ، براى اینکه همانطور که گفتیم ، آیه شریفه بیش از این دلالت ندارد، که قضیه کندن کوه ، و بالاى سر مردم نگه داشتن آن ، صرفا جنبه ترساندن داشته ، و اگر صرف نگه داشتن کوه بالاى سر بنى اسرائیل ، ایشانرا مجبور بایمان و عمل مى کرد، بایستى بگوئیم : بیشتر معجزات موسى علیه و السلام ، نیز باعث اکراه و اجبار شده .

گوینده سابق که دیدید گفت : آیه مورد بحث با آیه (256 - بقره ) و آیه (99 - یونس ) نمیسازد، در مقام جمع بین دو آیه گفته است: بنى اسرائیل در دامنه کوه قرار داشتند، و در آنحال زلزله اى میشود، بطوریکه قله کوه بر سر مردم سایه مى افکند، و مردم مى ترسند، نکند همین الان کوه بر سرشان فرو ریزد، و قرآن کریم از این جریان اینطور تعبیر کرد: که کوه را کندیم ، و بر بالاى سر شما نگه داشتیم .

در پاسـخ این سخن میگوئیم : این حرف اساسش انکار معجزات ، و خوارق عادات است ، که ما درباره آن قبلا صحبت کردیم ، و آنرا اثبات نمودیم ، و اگر بنا شود امثال این تاءویل ها را در معارف دین راه دهیم ، دیگر ظهورى براى هیچیک از آیات قرآنى باقى نمى ماند، و نیز دیگر براى بلاغت کلام ، فصاحت آن ، اصلى که مورد اعتماد باشد، و قوام فصاحت و بلاغت بدان باشد، نخواهد داشت .

نمى شود به خدا نسبت امید داد#

( لعلکم تتقون ) الخ ، کلمه (لعل) امید را مى رساند، و آنچه در امیدوارى لازم است ، این استکه گفتنش در کلام صحیح باشد، حال چه اینکه این امید قائم بنفس خود متکلم باشد، (مانند مواردیکه ما انسانها اظهار امید مى کنیم)، و یا آنکه قائم بنفس گوینده نیست ، (چون گوینده خداست ، که امید در او معنا ندارد) ولى قائم بشخص مخاطب ، و یا بمقام مخاطب باشد، مثل آنجائى که مقام مقام امید است ، هر چند که نه گوینده امیدى داشته باشد، و نه شنونده ، و چون بطور کلى امید ناشى از جهل باینده است، و امید خالى از جهل نیست ، و خدایتعالى هم منزه از جهل است ، لاجرم هر جا در کلام خدایتعالى واژه امید بکار رفته ، باید گفت: یا بملاحظه مخاطب است، یا بمقام مخاطب و گفتگو، و گرنه امید در حق خدایتعالى محال است ، و نمیشود نسبت امید بساحت مقدسش داد، چون خدا عالم بعواقب امور است ، همچنانکه راغب هم در مفردات خود باین معنا تنبیه کرده است .

( کونوا قردة خاسئین ) ، یعنى میمونهائى خوار و بیمقدار باشید.

( فجعلناها نکالا ) الخ ، یعنى ما این عقوبت مسخ را مایه عبرت کردیم ، تا همه از آن عبرت بگیرند، و کلمه (نکال ) عبارتست از عمل توهین آمیز، نسبت بیک نفر، تا دیگران از سرنوشت او عبرت بگیرند.

نکاتى که باعث بیان داستان گاو بنى اسرائیل با اسلوب مخصوص شده#

( و اذ قال موسى لقومه : ان اللّه یاءمرکم : ان تذبحوا بقرة ) ، الخ ، این آیه راجع بداستان گاو بنى اسرائیل است ، و بخاطر همین قصه بود، که نام سوره مورد بحث ، سوره بقره شد، و طرز بیان قرآن از این داستان عجیب است ، براى اینکه قسمت هاى مختلف داستان از یکدیگر جدا شده ، در آغاز داستان ، خطابرا متوجه رسولخدا صلى الله علیه و آله و سلم مى کند، و مى فرماید: ( و اذ قال موسى لقومه ) ، (بیاد آر موسى را، که بقومش گفت) الخ ، و آنگاه در ذیل داستان ، خطابرا متوجه بنى اسرائیل مى کند، و مى فرماید: ( و اذ قتلتم نفسا، فاداراتم فیها ) (و چون کسى را کشتید و درباره قاتلش اختلاف کردید).

از سوى دیگر، یک قسمت از داستانرا از وسط بیرون کشیده ، و در ابتداء نقل کرده ، و آنگاه بار دیگر، صدر و ذیل داستان را آورده ، (چون صدر قصه جنایتى است که در بنى اسرائیل واقع شد، و ذیلش داستان گاو ذبح شده بود، و وسط داستان که دستور ذبح گاو است ، در اول داستان آمده).

باز از سوى دیگر، قبل از این آیات خطاب همه متوجه بنى اسرائیل بود، بعد در جمله : ( و اذ قال موسى لقومه ) ، ناگهان خطاب مبدل بغیب شد، یعنى بنى اسرائیل غایب فرض شد، و در وسط باز بنى اسرائیل مخاطب قرار مى گیرند، و به ایشان مى فرماید: ( و اذ قتلتم نفسا فاداراتم فیها ) ، حال ببینیم چه نکته اى این اسلوب را باعث شده .

اما التفات در آیه : ( و اذ قال موسى لقومه ) ، که روى سخن را از بنى اسرائیل برسول گرامى اسلام برگردانده ، و در قسمتى از داستان آنجناب را مخاطب قرار داده ، چند نکته دارد.

اول اینکه بمنزله مقدمه ایست که خطاب بعدى را که بزودى متوجه بنى اسرائیل مى کند، و مى فرماید: ( و اذ قتلتم نفسا فاداراتم فیها، واللّه مخرج ما کنتم تکتمون ، فقلنا اضربوه ببعضها، کذلک یحیى اللّه الموتى ، و یریکم آیاته ، لعلکم تعقلون ) ، توضیح مى دهد، (و یهودیان عصر قرآن را متوجه بآن داستان میسازد).

بى ادبى بنى اسرائیل و آزار حضرت موسى علیه و السلام توسط آنان که از آیات قرآنى استفاده مى شود#

نکته دوم اینکه آیه : ( و اذ قتلتم نفسا ) ، که گفتیم : خطاب به بنى اسرائیل است ، در سلک آیات قبل از داستان واقع است ، که آنها نیز خطاب به بنى اسرائیل بودند، در نتیجه آیه مورد بحث و چهار آیه بعد از آن ، جمله هاى معترضه اى هستند، که هم خطاب بعدى را بیان مى کنند، و هم بر بى ادبى بنى اسرائیل دلالت مى کند، که پیغمبر خود را اذیت کردند، و باو نسبت دادند: که ما را مسخره مى کنى ، و با آن توضیح خواهى هاى بیجاى خود که پرسیدند: گاوى که میگوئى چطور گاوى باشد؟ اوامر الهى و بیانات انبیاء را نسبت ابهام دادند، و طورى سخن گفتند، که از سراپاى سخنشان توهین و استخفاف بمقام والاى ربوبیت استشمام میشود، چند نوبت بموسى گفتند: به پروردگارت بگو، کانه پروردگار موسى را پروردگار خود نمیدانستند، ( ادع لنا ربک یبین لنا ما هى ) ، (از پروردگارت براى ما بپرس : که آن گاو چگونه گاوى باشد؟) و باین اکتفاء نکرده ، بار دیگر همین بى ادبى را تکرار نموده گفتند: ( ادع لنا ربک یبین لنا : ما لونها ) ؟ (از پروردگارت بخواه ، تا رنگ آن گاو را برایمان روشن سازد)، باز باین اکتفاء نکرده ، بار سوم گفتند: ( ادع لنا ربک یبین لنا ما هى ؟ ان البقر تشابه علینا ) ، (از پروردگارت بخواه ، این گاو را براى ما مشخص کند، که گاو بر ما مشتبه شده ).

بطوریکه ملاحظه مى کنید، این بى ادبان ، حتى یکبار هم نگفتند: (از پروردگارمان بخواه )، و از این گذشته ، مکرر گفتند: (قضیه گاو براى ما مشتبه شده )، و با این بى ادبى خود، نسبت گیجى و تشابه به بیان خدا دادند.

علاوه بر همه آن بى ادبیها، و مهم تر از همه آنها، اینکه گفتند: ( ان البقر تشابه علینا ) ، (جنس گاو برایمان مشتبه شده )، و نگفتند: ( ان البقرة تشابهت علینا ) ، آن گاو مخصوص که باید بوسیله زدن دم آن بکشته بنى اسرائیل او را زنده کنى ، براى ما مشتبه شده )، کانه خواسته اند بگویند: همه گاوها که خاصیت مرده زنده کردن ندارند، و این خاصیت مال یک گاو مشخص است ، که این مقدار بیان تو آن گاو را مشخص نکرد.

و خلاصه تاءثیر نامبرده را از گاو دانسته اند، نه از خدا، با اینکه تاءثیر همه از خداى سبحان است ، نه از گاو معین ، و خدایتعالى هم نفرموده بود: که گاو معینى را بکشید، بلکه بطور مطلق فرموده بود: یک گاو بکشید، و بنى اسرائیل میتوانستند، از این اطلاق کلام خدا استفاده نموده ، یک گاو بکشند.

از این هم که بگذریم ، در ابتداى گفتگو، موسى علیه السلام را نسبت جهالت و بیهوده کارى و مسخرگى دادند، و گفتند: ( اتتخذنا هزوا ) ، آیا ما رامسخره گرفته اى ؟ و آنگاه بعد از این همه بیان که برایشان کرد، تازه گفتند،: ( الان جئت بالحق ) (حالا حق را گفتى)کانه تاکنون هر چه گفتى باطل بوده ، و معلوم است که بطلان پیام یک پیامبر، مساوى است با بطلان بیان الهى .

و سخن کوتاه اینکه : پیش انداختن این قسمت از داستان ، هم براى روشن کردن خطاب بعدى است ، و هم افاده نکته اى دیگر، و آن این استکه داستان گاو بنى اسرائیل ، اصلا در تورات نیامده ، البته منظور ما توراتهاى موجود فعلى است ، و بهمین جهت جا نداشت که یهودیان در این قصه مورد خطاب قرار گیرند، چون یا اصلا آنرا در تورات ندیده اند، و یا آنکه دست تحریف با کتاب آسمانیشان بازى کرده بهر حال هر کدام که باشد، جا نداشت ملت یهود مخاطب بآن قرار گیرد، و لذا از خطاب به یهود اعراض نموده ، خطاب را متوجه رسولخدا صلى الله علیه و آله و سلم نمود.

آنگاه بعد از آنکه اصل داستان را اثبات کرد، به سیاق قبلى کلام برگشته ، خطابرا مانند سابق متوجه یهودنمود.

بله ، در تورات در این مورد حکمى آمده ، که بى دلالت بر وقوع قصه نیست ، اینک عین عبارت تورات :

داستان گاو در تورات#

در فصل بیست و یکم ، از سفر تثنیه اشتراع میگوید: هر گاه در آن سرزمینى که رب معبود تو، بتو داده ، کشته اى در محله اى یافته شد، و معلوم نشد چه کسى او را کشته ، ریش سفیدان محل ، و قاضیان خود را حاضر کن ، و بفرست تا در شهرها و قراى پیرامون آن کشته و آن شهر که بکشته نزدیک تر است ، بو سیله پیر مردان محل ، گوساله اى شخم نکرده را گرفته ، به رودخانه اى که دائما آب آن جارى است ، ببرند، رودخانه اى که هیچ زراعت و کشتى در آن نشده باشد، و در آنجا گردن گوساله را بشکنند، آنگاه کاهنانیکه از دودمان لاوى باشند، پیش بروند، چون رب که معبود تو است ، فرزندان لاوى را براى این خدمت برگزیده ، و ایشان بنام رب برکت یافته اند، و هر خصومت و زد و خوردى بگفته آنان اصلاح میشود، آنگاه تمام پیر مردان آن شهر که نزدیک بکشته هستند، دست خود را بالاى جسد گوساله گردن شکسته ، و در رودخانه افتاده ، بشویند، و فریاد کنند، و بگویند: دستهاى ما این خون را نریخته ، و دیدگان ما آنرا ندیده ، اى رب ! حزب خودت اسرائیل را که فدا دادى ، بیامرز، و خون بنا حقى را در وسط حزبت اسرائیل قرار مده ، که اگر اینکار را بکنند، خون بر ایشان آمرزیده میشود، این بود آن عبارتى که گفتیم : تا حدى دلالت بر وقوع داستان بقره در بنى اسرائیل دارد.

حال که این مطالب را که خیلى هم طول کشید توجه فرمودى ، فهمیدى که بیان این داستان در قرآن کریم ، باین نحو که دیدى ، از قبیل قطعه قطعه کردن یک داستان نیست ، بلکه اصل نقل داستان بنایش بر اجمال بوده ، که آنهم در آیه : ( و اذ قتلتم نفسا ) الخ آمده ، و قسمت دیگر داستان ، که با بیان تفصیلى ، و بصورت یک داستان دیگر نقل شده ، بخاطر نکته اى بوده ، که آنرا ایجاب مى کرده .

داستان گاو بنى اسرائیل و برخورد آنان با پیامبر عصر خود#

( و اذ قال موسى لقومه ) الخ ، خطاب در این آیه برسولخدا صلى الله علیه و آله و سلم است و کلامى است در صورت داستان ، و مقدمه ایست توضیحى ، براى خطاب بعدى ، و در آن نامى از علت کشتن گاو، و نتیجه اى که از آن منظور است ، نبرده ، بلکه سربسته فرموده : خدا دستور داده گاوى را بکشید، و اما اینکه چرا بکشید، و کشتن آن چه فائده اى دارد؟ هیچ بیان نکرد، تا حس کنجکاوى شنونده تحریک شود، و در مقام تجسس بر آید، تا وقتى علت را شنید، بهتر آنرا تحویل بگیرد، و ارتباط میان دو کلام را بهتر بفهمد.

و بهمین جهت وقتى بنى اسرائیل فرمان : ( ان اللّه یامرکم ان تذبحوا بقرة ) را شنیدند، تعجب کردند، و جز اینکه کلام موسى پیغمبر خدا را حمل بر این کنند که مردم را مسخره کرده ، محمل دیگرى براى گاوکشى نیافتند، چون هر چه فکر کردند، هیچ رابطه اى میان درخواست خود، یعنى داورى در مسئله آن کشته ، و کشف آن جنایت ، و میان گاوکشى نیافتند، لذا گفتند: آیا ما را مسخره مى کنى ؟.

و منشاء این اعتراضشان ، نداشتن روح تسلیم ، و اطاعت ، و در عوض داشتن ملکه استکبار، و خوى نخوت و سرکشى بود، و باصطلاح میخواستند بگویند: ما هرگز زیر بار تقلید نمى رویم ، و تا چیزیرا نبینیم ، نمى پذیریم ، همچنانکه در مسئله ایمان بخدا باو گفتند: ( لن نومن لک ، حتى نرى اللّه جهرة ) ، ما بتو ایمان نمى آوریم ، مگر وقتى که خدا را فاش و هویدا ببینیم ).

و باین انحراف مبتلا نشدند، مگر بخاطر اینکه میخواستند در همه امور استقلال داشته باشند، چه امورى که در خور استقلالشان بود، و چه آن امورى که در خور آن نبود، لذا احکام جارى در محسوسات را در معقولات هم جارى مى کردند، و از پیامبر خود میخواستند: که پروردگارشان را بحس باصره آنان محسوس کند، و یا مى گفتند: ( یا موسى اجعل لنا الها، کما لهم آلهة ، قال انکم قوم تجهلون ) ، اى موسى براى ما خدائى درست کن ، همانطور که آنان خدایانى دارند، گفت : براستى شما مردمى هستید که میخواهید همیشه نادان بمانید، و خیال مى کردند: پیغمبرشان هم مثل خودشان بوالهوس است ، و مانند آنان اهل بازى و مسخرگى است ، لذا گفتند: آیا ما را مسخره مى کنى ؟ یعنى مثل ما سفیه و نادانى ؟ تا آنکه این پندارشان را رد کرد، و فرمود: ( اعوذ باللّه ان اکون من الجاهلین ) ، و در این پاسـخ از خودش چیزى نگفت ، و نفرمود: من جاهل نیستم ، بلکه فرمود: پناه بخدا مى برم از اینکه از جاهلان باشم ، خواست تا بعصمت الهى که هیچوقت تخلف نمى پذیرد، تمسک جوید، نه بحکمت هاى مخلوقى ، که بسیار تخلف پذیر است ، (بشهادت اینکه مى بینیم ، چه بسیار آلودگانى که علم و حکمت دارند، ولى از آلودگى جلوگیر ندارند).

بنى اسرائیل معتقد بودند: آدمى نباید سخنى را از کسى بپذیرد، مگر با دلیل ، و این اعتقاد هر چند صحیح است ، و لکن اشتباهى که ایشان کردند، این بود: که خیال کردند آدمى میتواند بعلت هر حکمى بطور تفصیل پى ببرد، و اطلاع اجمالى کافى نیست ، بهمین جهت از آنجناب خواستند تا تفصیل اوصاف گاو نامبرده را بیان کند، چون عقلشان حکم مى کرد که نوع گاو خاصیت مرده زنده کردن را ندارد، و اگر براى زنده کردن مقتول ، الا و لابد باید گاوى کشته شود، لابد گاو مخصوصى است ، که چنین خاصیتى دارد، پس باید با ذکر اوصاف آن ، و با بیانى کامل ، گاو نامبرده را مشخص کند.

لذا گفتند: از پروردگارت بخواه ، تا براى ما بیان کند: این گاو چگونه گاوى است ، و چون بى جهت کار را بر خود سخت گرفتند، خدا هم بر آنان سخت گرفت ، و موسى در پاسـخشان فرمود: باید گاوى باشد که نه لاغر باشد، و نه پیر و نازا، و نه بکر، که تاکنون گوساله نیاورده باشد، بلکه متوسطالحال باشد.

کلمه (عوان ) در زنان و چارپایان ، عبارتست از زن و یا حیوان ماده اى که در سنین متوسط از عمر باشد، یعنى سنین میانه باکره گى و پیرى .

آنگاه پروردگارشان بحالشان ترحم کرد، و اندرزشان فرمود، که اینقدر در سئوال از خصوصیات گاو اصرار نکنند، و دائره گاو را بر خود تنگ نسازند، و بهمین مقدار از بیان قناعت کنند، و فرمود: ( فافعلوا ما تومرون ) ، همین را که از شما خواسته اند بیاورید.

ولى بنى اسرائیل با این اندرز هم از سئوال باز نایستادند، و دوباره گفتند: از پروردگارت بخواه ، رنگ آن گاو را براى ما بیان کند، فرمود: گاوى باشد زرد رنگ ، ولى زرد پر رنگ ، و شفاف ، که بیننده از آن خوشش آید، در اینجا دیگر وصف گاو تمام شد، و کاملا روشن گردید، که آن گاو عبارت است ، از چه گاوى ، و داراى چه رنگى .

ولى با اینحال باز راضى نشدند، و دوباره همان حرف اولشانرا تکرار کردند، آنهم با عبارتى که کمترین بوئى از شرم و حیا از آن استشمام نمیشود، و گفتند از پروردگارت بخواه ، براى ما بیان کند: که این گاو چگونه گاوى باشد؟ چون گاو براى ما مشتبه شده ، و ما انشاءاللّه هدایت میشویم .

موسى علیه السلام براى بار سوم پاسـخ داد: و در توضیح ماهیت آن گاو، و رنگش فرمود: (گاوى باشد که هنوز براى شخم و آب کشى رام نشده باشد، نه بتواند شخم کند، و نه آبیارى ، وقتى بیان گاو تمام شد، و دیگر چیزى نداشتند بپرسند، آنوقت گفتند: (حالا درست گفتى )، عینا مثل کسیکه نمى خواهد سخن طرف خود را بپذیرد، ولى چون ادله او قوى است ، ناگزیر میشود بگوید: بله درست است ، که این اعترافش از روى ناچارى است ، و آنگاه از لجبازى خود عذر خواهى کند، باینکه آخر تاکنون سخنت روشن نبود، و بیانت تمام نبود، حالا تمام شد، دلیل بر اینکه اعتراف به ( الان جئت بالحق ) ایشان ، نظیر اعتراف آن شخص است این است که در آخر مى فرماید: ( فذبحوها، و ما کادوا یفعلون ) ، گاو را کشتند، اما خودشان هرگز نمیخواستند بکشند، خلاصه هنوز ایمان درونى بسخن موسى پیدا نکرده بودند، و اگر گاو را کشتند، براى این بود که دیگر بهانه اى نداشتند، و مجبور بقبول شدند.

( و اذ قتلتم نفسا، فاداراتم فیها ) ، الخ در اینجا باصل قصه شروع شده ، و کلمه ( اداراتم ) در اصل تداراءتم بوده ، و تدارء بمعناى تدافع و مشاجره است ، و از ماده (دال - را - همزه ) است ، که بمعناى دفع است ، شخصى را کشته بودند، و آنگاه تداف ع مى کردند، یعنى هر طائفه خون او را از خود دور مى کرد، و بدیگرى نسبت میداد.

و خدا میخواست آنچه آنان کتمان کرده بودند، بر ملا سازد، لذا دستور داد:

( فقلنا اضربوه ببعضها ) ، الخ ، ضمیر اول به کلمه (نفس ) برمى گردد، و اگر مذکر آورد، باعتبار این بود که کلمه (قتیل ) بر آن صادق بود، و ضمیر دومى به بقره برمى گردد، که بعضى گفته اند: مراد باین قصه بیان حکم است ، و میخواهد مانند تورات حکمى از احکام مربوط بکشف جنایت را بیان کند، و بفرماید بهر وسیله شده باید قاتل را بدست آورد، تا خونى هدر نرفته باشد، نظیر آیه : ( و لکم فى القصاص حیوه ) ، قصاص مایه زندگى شما است ، نه اینکه راستى راستى موسى علیه السلام با دم آنگاو بمرده زده باشد، و بمعجزه نبوت مرده را زنده کرده باشد.

و لکن خواننده عزیز توجه دارد: که اصل سیاق کلام ، و مخصوصا این قسمت از کلام ، که مى فرماید: (پس گفتیم او را به بعضى قسمتهاى گاو بزنید، که خدا اینطور مردگان را زنده مى کند)، هیچ سازگارى ندارد.

تشبیه قساوت قلوب به سنگ سخت#

( ثم قست قلوبکم من بعد ذلک ، فهى کالحجاره ، او اشد قسوه ) الخ ، کلمه قسوة وقتى در خصوص قلب استعمال میشود، معنى صلابت و سختى را میدهد، و بمنزله صلابت سنگ است ، و کلمه (اءو) بمعناى (بل ) است ، و مراد باینکه بمعناى (بلکه ) است ، این استکه معنایش با مورد (بلکه ) منطبق است .

آیه شریفه شدت قساوت قلوب آنان را، اینطور بیان کرده : که (بعضى از سنگها احیانا مى شکافند، و نهرها از آنها جارى میشود)، و میانه سنگ سخت ، و آب نرم مقابله انداخته ، چون معمولا هر چیز سختى را بسنگ تشبیه مى کنند، همچنانکه هر چیز نرم و لطیفى را بآب مثل مى زنند، مى فرماید: سنگ بآن صلابتش مى شکافد، و انهارى از آب نرم از آن بیرون مى آید، ولى از دلهاى اینان حالتى سازگار با حق بیرون نمیشود، حالتى که با سخن حق ، و کمال واقعى ، سازگار باشد.

( و ان منها لما یهبط من خشیه اللّه ) الخ ، هبوط سنگها همان سقوط و شکافتن صخره هاى بالاى کوهها است ، که بعد از پاره شدن تکه هاى آن در اثر زلزله ، و یا آب شدن یخهاى زمستانى ، و جریان آب در فصل بهار، بپائین کوه سقوط مى کند.

و اگر این سقوط را که مستند بعوامل طبیعى است ، هبوط از ترس خدا خوانده ، بدین جهت است که همه اسباب بسوى خداى مسبب الاسباب منتهى میشود، و همینکه سنگ در برابر عوامل خاص بخود متاءثر گشته و تاءثیر آنها را مى پذیرد، و از کوه مى غلطد، همین خود پذیرفتن و تاءثر از امر خداى سبحان نیز هست ، چون در حقیقت خدا باو امر کرده که سقوط کند، و سنگها هم بطور تکوین ، امر خدایرا مى فهمند، همچنانکه قرآن کریم مى فرماید: ( و ان من شى ء الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم ) ، هیچ موجودى نیست ، مگر آنکه با حمد خدا، پروردگارش را تسبیح میگوید، ولى شما تسبیح آنها را نمى فهمید و نیز فرموده : ( کل له قانتون ) ، همه در عبادت اویند، و خشیت جز همین انفعال شعورى ، چیز دیگرى نیست ، و بنابراین سنگ کوه از خشیت خدا فرو مى غلطد، و آیه شریفه جارى مجراى آیه : ( و یسبح الرعد بحمده ، و الملائکه من خیفته ) ، رعد بحمد خدا و ملائکه از ترس ، او را تسبیح میگویند).

و آیه ( و لله یسجد من فى السماوات و الارض ، طوعا و کرها، و ظلالهم بالغدو و الاصال ) ، براى خدا همه آنکسانیکه در آسمانها و زمینند سجده مى کنند، چه با اختیار و چه بى اختیار، و حتى سایه هایشان در صبح و شب میباشد که صداى رعد آسمانرا، تسبیح و حمد خدا دانسته ، سایه آنها را سجده خداى سبحان معرفى مى کند و از قبیل آیاتى دیگر، که مى بینید سخن در آنها از باب تحلیل جریان یافته است .

و سخن کوتاه اینکه جمله ( و ان منها لما یهبط ) الخ ، بیان دومى است براى این معنا: که دلهاى آنان از سنگ سخت تر است ، چون سنگها از خدا خشیت دارند، و از خشیت او از کوه بپائین مى غلطند، ولى دلهاى اینان از خدا نه خشیتى دارند، و نه هیبتى .