تفسیر آیات ۱ تا ۹ سورهٔ ممتحنه

بیان آیات

ایـن سوره متعرض مسأله دوستى مؤمنین با کفار است، و از آن به سختى نهى مى کند، هم در ابـتـداى سـوره مـتـعـرض آنـسـت، و هـم در آخـرش، و در خلال آیاتش متعرض احکامى درباره زنان مهاجر و بیعت زنان شده، و مدنى بودن این سوره روشن است.

بیان آیاتى که به سختى از دوستى مؤمنین با کفار و مشرکین نهى مى کند

از زمـیـنـه آیـات اسـتفاده مى شود که بعضى از مؤمنین مهاجر در خفا با مشرکین مکه رابطه دوسـتـى داشته اند، و انگیره شان در این دوستى جلب حمایت آنان از ارحام و فرزندان خود بـوده، کـه هـنـوز در مـکـّه مـانـده بـودنـد. ایـن آیـات نـازل شـد و ایـشـان را از ایـن عـمـل نـهـى کـرد. روایـاتـى هـم کـه در شأن نـزول آیـات وارد شـده ایـن اسـتفاده را تأیید مى کند، چون در آن روایات آمده که حاطب بن ابـى بـلتـعـه نـامـه اى سـرى بـه مـشـرکـیـن مـکـّه فـرسـتـاد، و در آن از ایـنـکـه رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) تصمیم دارد مکّه را فتح کند به ایشان گزارش ‍ داد، و منظورش این بود که منتى بر آنان گذاشته و بدین وسیله ارحام و اولادى که در مکّه داشـت از خـطر مشرکین حفظ کرده باشد. خداى تعالى جریان را به پیامبر گرامى اش خبر داد، و این آیات را فرستاد. و - ان شاء اللّه - شرح این داستان در بحث روایتى آینده از نظر خواننده مى گذرد.

کلمه ( عدو ) به معناى دشمن است که هم بر یک نفر اطلاق مى شود، و هم بر جمع دشمنان، و مـراد آیـه شـریـفه جمع آن است، به قرینه اینکه فرموده ( اولیاء خود نگیرید ) و نـیز به قرینه ضمیر جمع در ( الیهم ) و قرائن دیگر. و منظور از این دشمنان مشرکین مـکـه انـد، و دشـمـن بـودنـشـان براى خدا به خاطر مشرک بودنشان است، به این علت که براى خدا شرکائى قائل بودند، و خدا را نمى پرستیدند، و دعوت او را نمى پذیرفتند، و رسـول او را تـکذیب مى کردند. و دشمن بودنشان براى مؤمنین به خاطر این بود که مؤمنـین به خدا ایمان آورده بودند، و مال و جان خود را در راه خدا فدا مى کردند، و معلوم است کسانى که با خدا دشمنى دارند، با مؤمنین همدش من خواهند بود.

خـواهـى گـفـت : در آیـه شـریفه ذکر دشمنى مشرکین با خدا کافى بود، چه حاجت بود به ایـنکه دشمنى با مؤمنین را هم ذکر کند. در پاسخ مى گوییم : از آنجا که زمینه آیه زمینه نـهـى مؤمنین از دوستى با مشرکین بود، یادآورى دشمنى آنان با ایشان نهى و تحذیر را تأکید مى کند، گویا فرموده : کسى که با خدا دشمنى کند، با خود شما هم دشمن است، دیگر چه جا دارد که با آنان دوستى کنید.

کـلمـه مـودت مـفـعول کلمه تلقون است، و حرف باء که بر سر آن در آمده زائد است ، همان طـور کـه در آیه ( و لا تلقوا بایدیکم الى التهلکه ) چنین است. و مراد از القاء مودت اظـهـار مـودت و یـا ابـلاغ آن بـه مـشـرکـیـن اسـت، و این جمله، یعنى جمله ( تلقون الیهم بالموده ) صفت و یا حال از فاعل ( لا تتخذوا ) است.

( و قد کفروا بما جاءکم من الحق ) - منظور از ( حق ) دین حق است، که کتاب خدا آن را توصیف نموده، و رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) هم به سوى آن دعوت مى کند، و این جمله جمله اى است حالیه.

( یـخـرجـون الرسول و ایاکم ان تومنوا باللّه ربکم ) - این جمله نیز حالیه است. و مـنـظـور از اخـراج رسـول و اخـراج مؤمنـیـن ایـن اسـت کـه بـا بـد رفـتـارى خـود رسـول و مؤمنـیـن را ناچار کردند از مکّه خارج شوند، و به مدینه مهاجرت کنند. و در جمله ( ان تومنوا باللّه ربکم ) لامى در تقدیر است، و جمله را متعلق به ( یخرجون ) مى کـنـد، و مـعنایش این است که : رسول و شما را مجبور به مهاجرت از مکّه مى کنند، به خاطر اینکه به پروردگارتان ایمان آورده اید.

در این جمله نام ( اللّه ) را با کلمه ربکم توصیف کرده تا بفهماند مشرکین مکه مومنین را بـر امـرى مـواخـذه مـى کنند که حق و واجب است، و جرم نیست، براى اینکه ایمان هر انسانى به پروردگارش امرى است واجب، نه جرم قابل مواخذه.

( ان کـنـتم خرجتم جهادا فى سبیلى و ابتغاء مرضاتى ) - این جمله متعلق است به جمله ( لا تـتـخذوا ) یعنى اگر مهاجرتتان جهاد در راه من، و به منظور خشنودى من است، دیگر دشـمـنـان مـرا دوسـت مـگـیرید. و در این جمله جزاى شرط حذف شده، براى اینکه همان ( لا تـتـخـذوا ) مـى فـهـمـانـد جـزائى کـه حذف شده یک ( لا تتخذ ) واى دیگر است. و کلمه ( جـهادا ) مصدر است، و در اینجا مفعول له واقع شده. و کلمه ( ابتغاء ) به معناى طلب است. و کلمه ( مـرضـاه ) مـانند کلمه ( رضا ) مصدر و به معناى خشنودى است. و معناى جمله این است کـه : اگر در راه رضاى من و جهاد در راه من بیرون شدید، دیگر دشمن مرا و دشمن خودتان را دوست مگیرید.

شـرطـى کـه در آیه شریفه کرده از باب اشتراط حکم به امرى محقق الوقوع است، که هم نـهـى را تأکید مـى کـنـد، و هـم مـلازمـه مـیـان شـرط و مـشـروط را اعـلام مـى دارد، مـثـل مـى ماند که پدرى به فرزند خود بگوید ( اگر پسر من هستى فلان کار را مکن ) ایـن تـعـبیر هم نهى را تأکید مى کند، و هم مى فهماند میان شرط و مشروط ملازمه است ، و کسى که فرزند من است ممکن نیست فلان کار را بکند.

( تـسـرون الیـهـم بـالمـوده و انـا اعـلم بما اخفیتم و ما اعلنتم ) - وقتى گفته مى شود ( اسـررت الیـه حـدیـثـا ) ، مـعـنایش این است که من فلان قصه را پنهانى به فلان کس رساندم، پس معناى ( تسرون الیهم بالموده ) این است که در خفا به مشرکین اطلاع مى دهـیـد کـه دوسـتـشان دارید - راغب این طور معنا کرده. و کلمه ( اعلان ) ضد اخفاء و به مـعـنـاى آشـکـار سـاخـتـن اسـت. و جـمـله ( انـا اعـلم ) حـال از فـاعـل ( تـسـرون ) اسـت. و کـلمـه ( اعـلم ) اسـم تـفـضـیـل اسـت، (یـعـنـى مـن دانـاتـرم ). بـعـضـى از مـفـسـریـن احتمال داده اند که اعلم صیغه متکلم وحده از مضارع باشد، که با حرف باء متعدى شده است، چون ماده علم گاهى با حرف باء متعدى مى شود، و گاهى بدون آن.

ایـن جـمـله اسـتـیـنـافـیـه اسـت، امـا نـه بـه طـورى کـه ربـطـى بـه مـا قـبـل نـداشـتـه بـاشـد، بـلکـه بیان ماقبل است، گویا شنونده وقتى آیه قبلى را شنیده، پرسیده : مگر ما چکار کرده ایم ؟ در این آیه پاسخ مى دهد: شما پنهانى به مشرکین اطلاع مـى دهـیـد که ما دوستتان داریم، و حال آنکه من از هر کسى بهتر مى دانم، و بهتر خبر دارم آنـچـه را کـه پنهانى و یا آشکارا انجام مى دهید، یعنى من گفتار و کردار شما را به علمى مى دانم اخفاء و اظهار شما نسبت به آن یکسان است.

پـس مـعـلوم مـى شـود مجموع دو جمله ( بما اخفیتم و ما اعلنتم ) یک معنا را مى رساند، و آن ایـن اسـت کـه اخـفـاء و اظهار نزد خدا یکسان است، چون او به آشکار و نهان یک جور احاطه دارد، پـس دیگر نباید ایراد کرد که آوردن جمله ( بما اخفیتم ) کافى بود، و احتیاج به آن جمله دیگر نبود، براى اینکه کسى به نهان ها آگاه است، به طریق اولى به آشکارها عالم است.

و در جـمـله ( و مـن یـفـعـل ذلک مـن کـم فـقـد ضـل سـواء السـبـیـل ) کـلمـه ( ذلک ) اشـاره بـه پنهان ساختن مودت با کفار، و به تعبیر دیگر: اشـاره اسـت بـه دوسـتـى بـا آنـان. و کـلمـه ( سـواء السـبـیـل ) از بـاب اضـافـه صـفـت بـه مـوصـوف اسـت، و مـعـنـایـش سـبـیـل السـواء یـعـنـى طـریـق مـسـتـقـیـم اسـت . و کـلمـه مـذکـور مـفـعـول ضـلالبـتـه احتمال این نیز هست که منصوب به حذف حرف جر باشد، و تقدیر آن ( فـقـد ضـل عـن سـواء السـبـیـل ) بـوده بـاشـد. و مـنـظـور از کـلمـه ( سبیل ) ، ( سبیل اللّه ) است.

دوسـتـى کـردنـبـا کـفـار از بغض و عداوت آنها نسبت به شما نمى کاهد و اگر به شما دست یابند....#

راغـب گـفـته ( ثقف ) - به فتحه حرف اول، و سکون حرف دوم - به معناى حذاقت در ادراک و انـجام چیزى است. و اضافه کرده که وقت ى گفته مى شود: ( ثقفت کذا ) معنایش ایـن کـه مـن آن را بـا حـذاقـتـى کـه در دید دارم دیدم. این معناى لغوى کلمه است، ولى به عـنـوان مـجـاز در همه ادراکها هم استعمال مى شود، هر چند ثقافت و حذاقتى در بین نباشد. و دیـگـران کـلمـه مـذکـور را بـه ظـفـر و دستیابى معنا کرده اند، و شاید این معنا را به کمک مناسبت مقام آیه فهمیده اند، و هر دو معنا بهم نزدیکند.

زمـینه این آیه بیان این نکته است پنهان کردن دوستى با کفار به منظور جلب محبت آنان، و رفع عداوتشان هیچ سودى به حالشان ندارد، و مشرکین على رغم این مودتها که بعضى از مؤمنـیـن اعـمـال مـى دارنـد، اگـر بـه ایـشـان دسـت یـابـنـد دشـمـنـى خـود را اعمال مى کنند، بدون اینکه دوستى هاى مؤمنین تغییرى در دشمنى آنها داده باشد.

( و یـبـسـطـوا الیـکـم ایـدیـهم و السنتهم بالسوء و ودوا لو تکفرون ) - این جمله به مـنـزله عـطـف تفسیر است، براى جمله ( یکونوا لکم اعداء ) . و ( بسط ایدى بالسوء ) کنایه از کشتن و اسیر کردن و سایر شکنجه هایى یک دشمن غالب نسبت به مغلوب روا مى دارد. و بسط زبانها به سوء کنایه است از ناسزا و بدگویى.

و ظـاهـرا جمله ( و ودوا لو تکفرون ) عطف باشد بر جزاء جمله ( یکونوا لکم اعداء ) ، و ماضى ودوا معناى مضارع را مى دهد، چون شرط و جزاء اقتضاء دارد که ماضى مـزبـور بـه مـعـنـاى مـضـارع بـاشد. و معناى آیه این است که : اگر مشرکین به شما دست یـابـنـد، دشـمـن شـمـا خواهند بود، و دست و زبان خود را به بدى به سوى شما دراز مى کنند، و دوست مى دارند که شما کافر شوید، همچنان که در مکّه مؤمنین را شکنجه مى دادند، و به این امید که شاید از دینشان برگردند - و خدا داناتر است.

این آیه توهمى را که ممکن است به ذهن کسى برسد، دفع مى کند، و آن توهم است که پیش خود خیال کند دوستى با مشرکین مکّه به خاطر حفظ ارحام و اولاد شرعا اشکالى نباید داشته باشد. آیه شریفه پاسخ مى دهد: اگر این تشبثات داراى فایده اى مى بود عیبى نداشت، امـا اگـر حـفـظ ارحام به قیمت عذاب دوزخ برایتان تمام شود چطور؟ قطعا و عقلا نباید در صدد حفظ آنان برآیید، براى اینکه ارحام و اولاد که به خاطر حفظ آنان امروز با دشمنان خـدا دوسـتـى کـردیـد، در روزى کـه کـیـفـر مـعـصـیـت و اعمال زشت خود رایکى از آنها همین دوستى با کفار است مى بینید به درد شما نمى خورند، و دردى از شما دوا نمى کنند.

مـراد از ایـنـکـه فـرمـود خـداونـد بـیـن شـمـا و ارحـام و اولادتـان در قـیـامـت جـدایـى مـى#

اندازد

( یـفصل بینکم ) - یعنى روز قیامت خداى تعالى با از کار انداختن اسباب دنیوى، میان شـمـا جـدایـى مـى اندازد، همچنان که در جاى دیگر فرموده : ( فاذا نفخ فى الصور فلا انـسـاب بـیـنـهـم یومئذ ) و علت سقوط اسباب و از آن جمله خویشاوندى ظاهرى این است که خـویـشـاونـدى کـه معنایش منتهى شدن نسبت دو نفر یا بیشتر به یک رحم (و یا یک صلب ) اسـت، تـنـهـا آثـارش را در ظـرف دنـیـا که ظرف حیات اجتماعى است بروز مى دهد، و باعث مـودت و الفـت و مـعـاضـدت و عـصـبـیـت، و یـا خـدمـت و امـثـال آن مـى گـردد، چـون ظـرف اجتماع است که بالطبع و بر حسب آراء و عقائد، انسان را مـحـتـاج بـه این امور مى سازد، آراء و عقائدى که آن را هم فهم اجتماعى در انسان ایجاد مى کند، و در خارج از ظرف حیات اجتماعى خبرى از این آراء و عقائد نیست.

در قیامت وقتى حقائق آشکا را جلوه مى کند، و رفع حجاب و کشف غطاء مى شود، - اثرى از آراء و پندارهاى دنیایى نمى ماند، و رابطى که میان اسباب و مسببات بود، و آن استقلالى ما در دنیا براى اسباب و تاثیرش در مسببات مى پنداشتیم، به کلى از بین مى رود،

هـمـچـنـان کـه قـرآن کـریـم در جـاى دیـگـر فـرمـوده : ( لقـد تـقـطـع بـیـنـکـم و ضل عنکم ما کنتم تزعمون ) و نیز فرموده : ( و راوا العذاب و تقطعت بهم الاسباب ) .

پـس در قـیـامـت رابـطـه اسباب و انساب وجود ندارد، و هیچ خویشاوندى از خویشاوندى اش بهره مند نمى شود، پس سزاوار انسان عاقل نیست که به خاطر خویشاوندان و فرزندان، به خدا و رسولش خیانت کند، چون اینان در قیامت دردى از او دوا نمى کنند.

وجـوه دیـگـرى کـه در مـعـنـاى جـمـله ( یفصل بینکم ) گفته شده است#

بـعـضـى از مـفـسـریـن گـفـتـه انـد: مـراد ایـن اسـت کـه روز قـیـامـت خداى تعالى صحنه اى هول انگیز به پا مى کند که هر کس از هر کس دیگر فرار مى کند، همچنان که قرآن کریم در جـاى دیـگـر فـرمـوده : ( یـوم یـفـر المـرء مـن اخـیـه و امـه و ابـیـه و صـاحـبته و بنیه لکل امرى ء منهم یومئذ شأن یغنیه ) ، لیکن وجه سابق با مقام مناسب تر است.

بـعـضـى دیـگر گفته اند: مراد آیه این است که روز قیامت خداى تعالى شما را از یکدیگر جـدا مـى سـازد، اهـل ایـمـان و اطـاعـت را داخـل بـهـشـت، و اهـل کـفـر و معصیت را داخل جهنم مى کند، در نتیجه یک خویشاوند بهشتى، خویشاوند دوزخى خود را نمى بیند، چون در آتش است.

ایـن وجـه هـر چـنـد در جـاى خـود سـخـن صـحـیـحـى اسـت، لیـکـن (هـمـان طـور کـه در وجـه قـبـل گـفتیم ) با مقام آیه تناسب ندارد، براى اینکه در آیه شریفه سخنى از کفر ارحام و اولاد مؤمنین نرفته.

بـعـضـى دیـگـر گـفـتـه انـد: مـراد از ایـن فـصـل و جـدا سـازى، فـصل قضاء است، و معناى آیه این است که : خداى تعالى در روز قیامت بین شما داورى مى کـنـد. ایـن وجـه هـم هـمـان اشکال را دارد که وجه قبلى داشت، براى اینکه در جایى سخن از داورى مـى رود کـه مـورد اخـتـلاف بـاشد، و مقام آیه چنین مقامى نیست، و لذا در آیه شریفه ( ان ربک هو یفصل بینهم یوم القیامه فیما کانوا فیه یختلفون ) به خاطر اینکه سخن از اختلاف رفته، کـلمـه یفصل را به داورى معنا مى کنیم، و مى گوییم معنایش این است که : پروردگار تو در قیامت بین آنان در آنچه درباره اش اختلاف مى کنند داورى خواهد کرد.

( و اللّه بـما تعملون بصیر ) - این جمله متمم جمله ( ان ینفعکم ) و به منزله تأکید آن است، و معنایش این است که : روز قیامت ارحام و اولاد، شما را در برطرف کردن آثار این خـیـانـت و امـثـال آن سـودى نـخـواهـند داشت، و خدا بدانچه مى کنید بینا است و چیزى بر او پوشیده نیست، و به عظمت خیانت شما آگاه است، و خواه ناخواه شما را بر آن مواخذه خواهد نمود.

اسوه بودن ابراهیم (علیه السلام) و پیروانش در تبرى از مشرکین#

در ایـن جـمـله خـطـاب را مـتـوجـه مؤمنین کرده. و جمله ( اسوه حسنه فى ابراهیم ) معنایش اتباع و اقتداء نیکو به ابراهیم است. و جمله ( و الذین معه ) به ظاهرش دلالت دارد بر اینکه غیر از لوط و همسر ابراهیم کسانى دیگر نیز به وى ایمان آورده بودند.

( اذ قالوا لقومهم انا برءوا منکم و مما تعبدون من دون اللّه ) - یعنى ما از شما و از بت هاى شما بیزاریم، و این بیان همان چیزى که باید در آن اسوه و اقتداء داشته باشند.

( کفرنا بکم و بدا بیننا و بینکم العداوه و البغضاء ابدا حتى تومنوا باللّه وحده ) - ایـن قـسـمـت از آیـه برائت را به آثارش معنا مى کند، و آثار برائت همین است که به عقیده آنان کفر بورزند، و مادام که مشرکند با آنان دشمنى کنند تا روزى که خداى واحد سبحان را بپرستند.

و مـراد از کـفـر ورزیـدن بـه آنـان، کـفـر ورزیـدن بـه شـرک آنـان اسـت، بـه دلیـل فـرمـوده : ( حـتـى تـومـنـوا بـاللّه وحـده ) - تـا زمانى که به خداى واحد ایمان بـیاورید و معناى کفر به شرک آنان این است که با شرک آنان عملا مخالفت شود، همچنان که عداوت مخالفت و ناسازگارى قلبى است.

خـود آنـان بـرائتـشـان از مـشـرکـیـن را بـه سـه امـر تـفـسـیـر کـرده انـد: اول مـخـالفـت عملى با شرک آنان، دوم عداوت قلبى باایشان، و سوم استمرار این وضع مادام که بر شرک خود باقى اند. مگر اینکه دست از شرک برداشته، به خداى واحد ایمان آورند.

و توضیح درباره استغفار ابراهیم (علیه السلام) براى پدر#

( الا قـول ابـراهـیـم لابـیـه لاسـتـغـفـرن لک و مـا امـلک لک من اللّه من شى ء ) - این جمله استثنائى است از کلیتى که جمله هاى قبل بر آن دلالت مى کرد، و آن این بود که ابراهیم و مؤمنـیـنـى که با وى بودند، از قوم مشرک خود به طور کلى و مطلق، تبرى جستند، و هر رابـطـه اى کـه ایـشـان را بـه آنـان پیوسته کند قطع نمودند، به جز یک رابطه، و آن گفتار ابراهیم به پدرش بود که گفت : ( لاستغفرن لک... ) .

و این جمله معنایش اظهاردوستى ابراهیم نسبت به پدر نیست، بلکه وعده اى است به وى داده، تـا شـایـد از شـرک تـوبـه کـنـد، و بـه خـداى یـگـانـه ایـمـان آورد، بـه دلیـل ایـنـکـه قـرآن کریم در جاى دیگر فرموده : ( و ما کان استغفار ابراهیم لابیه الا عن مـوعـده وعـدهـا ایـاه فـلما تبین له انه عدو لله تبرء منه ) که از آن استفاده مى شود وقتى ابـراهـیـم بـه پـدرش وعـده اسـتغفار داده که برایش روشن نبوده که وى دشمن خدا است، و دشمنى با خدا در دلش رسوخ یافته، و در شرک ثابت قدم است، بدین جهت امیدوار بوده کـه از شـرک بـه سـوى خـدا بـرگـردد، و ایـمـان بـیـاورد. و وقتى برایش معلوم شد که عـداوتـش بـا خدا در دلش رسوخ یافته، و در نتیجه از ایمانش مایوس شد، از او بیزارى جست.

عـلاوه بـر ایـنـکـه از آیـه اى کـه داسـتـان احـتـجـاج ابـراهـیـم بـا پـدرش را نـقـل مـى کـنـد، و مـى فـرمـایـد: ( قـال سلام علیک ساستغفر لک ربى انه کان بى حفیا و اعـتـزلکم و ما تدعون من دون اللّه ) استفاده مى شود که در همان مجلسى که وعده استغفار بـه پـدرش مى دهد، بلافاصله مى گوید: من از شما و آنچه به جاى خدا مى خوانید کناره گیرى مى کنم، و اگر وعده استغفار از روى محبت و دوستى پدر بود، جا داشت بگوید ( و من از قوم کناره گیرى مى کنم ) نه اینکه بفرماید: ( من از همه شما کناره گیرى مى کنم و پدر را هم داخل قوم کند ) ، و از همه کناره گیرى کند که همان تبرى است.

اینکه استثناى ( الا قول ابراهیم لابیه ... ) متصل است یا منقطع#

بـنـابـر آنـچـه گـفـتـیـم اسـتـثناء در آیه، استثناء متصل است، و مستثنى منه آن این است که نامبردگان با مشرکین سخنى نگفتند، مگر درباره تبرى، در نتیجه معنایش این مى شود که : مؤمنین و ابراهیم به غیر از تبرى هیچ سخنى با مشرکین نداشتند، الا سخنى که ابراهیم فـقـط بـا پـدرش داشت، و آن این بود که گفت : ( لاستغفرن لک ) ، و معلوم است که این سـخـن نـه تـبرى است و نه تولى، بلکه وعده اى است که به پدر داده، به این امید که شاید به خدا ایمان بیاورد.

لیکن در اینجا نکته اى هست که با در نظر گرفتن آن ناگزیر مى شویم استثناء را منقطع بـگـیـریم، و آن این است که از آیه سوره توبه استفاده مى شود که تبرى جازم و قاطع ابـراهـیم بعد از آن زمانى بوده که به او وعده استغفار داده، و بعد از آنکه فهمید پدرش دشـمن خداست، به طور قاطع از او تبرى جسته ( فلما تبین له انه عدو لله تبرء منه ) و آیه مورد بحث از همین تبرى قاطع خبر مى دهد، و در آخر وعده ابراهیم به پدر را استثناء مى کند. پس معلوم مى شود جمله آخر آیه، یعنى جمله استثناء، غیر از جنس جمله مستثنى منه است، و استثناى منقطع هم همین است.

و بـنـابـر ایـن فـرض، مـمـکـن اسـت بـگـویـیـم جـمـله ( الا قـول ابـراهـیـم ) اسـتثناء از مضمون همه آیه است یعنى از اینکه فرمود: ( قد کانت لکم اسـوه حـسـنه فى ابراهیم و الذین معه ) با در نظر داشتن قیدى که به آن خورده، یعنى قـیـد ( اذ قـالوا لقومهم انا برءوا منکم ) و در نتیجه معناى آیه چنین مى شود: به تحقیق بـراى شـمـا اقتدایى نیکو است از ابراهیم، و آنان که با او بودند در اینکه از قوم مشرک خود تبرى جستند (مگر قول ابراهیم که به پدرش وعده اى چنین و چنان داد).

و امـا بـر فـرض ایـنـکـه استثناء متصل باشد، وجه اتصالش همانست که ما در سابق بیان کردیم. بعضى از مفسرین در وجه اتصال چنین گفته اند که : مستثنى منه، جمله ( قد کانت لکـم اسـوه حـسـنه فى ابراهیم ) است، و معناى مجموع آیه این است که : شما مسلمانان در ابـراهـیـم و مؤمنـیـن به وى اقتدایى نیکو دارید، و باید در همه رفتار و صفات او اقتداء کنید، الا در یک خصلتش و آن این است که به پدرش چنین و چنان گفت.

ولى ایـن وجـه درسـت نـیـسـت، چون زمینه آیه مورد بحث که مى فرماید ( لکم اسوه حسنه فـى ابـراهـیـم ) ایـن نـیـست که بخواهد تاسى به ابراهیم (علیه السلام) را در تمامى خصالش بر مسلمانان واجب کند و استغفار یا وعده استغفار را استثناء کند، تا این یک خصلت از خـصـال ابـراهیم مستثنى باشد، بلکه زمینه آیه این است تنها مردم مسلمان را در خصوص بـیـزارى اش از قـوم مـشرک خود وادار به تاسى کند، و اما وعده به استغفار در صورتى که امید توبه و ایمان در بین باشد، از مصادیق تبرى و بیزارى جستن نیست، تا استثناى آن از بـیـزارى جـسـتـن ابـراهـیـم (علیه السلام) از قـوم مـشـرکـش اسـتـثـنـاى متصل باشد، هر چند که از مصادیق تولى نیز نیست.

( و مـا امـلک لک مـن اللّه مـن شـى ء ) - ایـن جـمـله تتمه گفتار ابراهیم (علیه السلام) و بیان حقیقت امر در مسأله طلب مغفرت است، و اینکه اگر از خدا جهت پدر طلب مغفرت کردم، نـه چون طلب هر طلبکار از بدهکار خویش بود، بلکه منشاء آن فقر عبودیت، و ذلت آن در بـرابـر غـنـاى ربـوبـیـت و عـزت او است. و این خداى تعالى است که یا به وجه کریمش اقبال نموده و بر بنده اش ترحم مى کند، و یا اعراض ‍ نموده از رحمت دریغ مى دارد، چون احدى از خدا مالک و طلبکار چیزى نیست و او مـالک هـر چـیـز اسـت، هـمـچـنـان کـه خـودش فـرمـوده : ( قل فمن یملک من اللّه شیئا ) .

و کـوتـاه سخن اینکه : جمله ( لا املک... ) ، یک نوع اعتراف به عجز در مقامى است که ممکن اسـت کـسـى از شـنـیـدن ( ساستغفر لک ربى ) بویى از اثبات قدرت استشمام کند، لذا بـراى دفـع این تو هم بلافاصله به عجز خود اعتراف کرد، نظیر کلام شعیب که بعد از گـفـتـن ( ان اریـد الا الاصـلاح مـا استطعت - من جز این نمى خواهم که تا آنجا که بتوانم اصلاح کنم ) بلافاصله گفت : و ( ما توفیقى الا باللّه ) تا اصالت و استقلالى را که ممکن کسى از جمله اولش استفاده کند از خود نفى کرده باشد، و بفهماند که هیچ گونه قدرت و استطاعتى از خود ندارد.

دعاى ابراهیم علیه السلام و پیروانش در توکل بر خدا و بازگشت به او#

( ربنا علیک توکلنا و الیک انبنا و الیک المصیر ) - این جمله نیز تتمه کلامى است که قرآن کریم از ابراهیم و مؤمنین به وى نقل کرده بود، و مسلمانان را به تاسى به وى وا مـى داشـت. و جـمـله دعـائى اسـت از نـامـبـردگـان بـه درگـاه پروردگارشان، و مناجاتى دنـبال آن تبرى که از قوم خود کردند، چون تبرى جستن آنهم به آن شدت، ممکن است اثار سوئى به بار آورد، و ایمان را از آدمى سلب کند، لذا دعا کردند که پروردگارا به تو تؤ کل مى کنیم، و به سوى تو توبه مى آوریم، و بازگشت به سوى تو است.

جـمـله مذکور مقدمه اى است براى دعائى که بعدا مى آید، در حقیقت دعاى خود را با این مقدمه افـتـتـاح کردند، و در آن مقدمه موقعیتى را که در بیزارى از اعداء دارند ذکر نموده، گفتند ( پروردگارا توکل ما بر تو است، و به سوى تو برمى گردیم ) و منظورشان این بـوده کـه ما در موقعیتى از زندگى قرار داریم که ممکن است فکر کنیم زمام نفس ما در دست خـود ما است، و خود ما هستیم که امور خود را تدبیر مى کنیم، ولى مانسبت به نفس خود به تـو رو مى آوریم، و آن را به تو رجوع مى دهیم ، و نسبت به امورمان که باید تدبیرش کـنـیـم، آن را هـم به خود تو وا مى گذاریم، و خلاصه مشیت تو را جایگزین مشیت خود مى سازیم، تویى وکیل ما در امور، آن را به هر گونه که خودت مى خواهى تدبیر فرما.

آنـگـاه گـفـتـنـد: ( و الیـک المـصـیـر ) و مـنـظـورشـان ایـن بوده که بازگشت هر چیز چه فعل و چه فاعل فعل به سوى تو است. و خلاصه اگر در انابه آوردنمان به سوى تو خـود را بـه تـو سـپـردیـم، و در تـوکـلمـان بـر تـو تدبیر امورمان را به تو وا گذار نمودیم، راهى را پیش گرفتیم که مطابق با حقیقت امر است، چون حقیقت امر است بازگشت همه امور به تو است.

( ربـنـا لا تـجـعلنا فتنه للذین کفروا و اغفرلنا ربنا ) - قسمت از آیه متن دعاى ایشان اسـت، و جـملات قبلى همان طور که گفتیم مقدمه بود. در این دعاى خود از خدا مى خواهند که از آثار سوء تبریشان از کفار پناهشان دهد، و ایشان را بیامرزد.

کـلمـه ( فـتـنـه ) به معناى وسیله امتحان است، و معناى این که ( فتنه براى کفار قرار گـیـرند ) این است کفار بر آنان مسلط شوند، تا مورد امتحان قرار گرفته، آنچه فساد در وسـع خود دارند بیرون بریزند، ابراهیم و مؤمنین را به انواع آزارها شکنجه کنند که چرا به خدا ایمان آورده اید، و خدایان ما را رها کرده، از آنها و از عبادتشان بیزارى جسته اید.

ابراهیم (علیه السلام) و یارانش در دعاى خود نداى ( ربنا ) را پى در پى تکرار کرده اند تا به این وسیله رحمت الهى را به جوش ‍ آورند.

( انـک انت العزیز الحکیم ) - یعنى تویى آن غالبى که هرگز مغلوب نشود، و کسى کـه هـمـه افعال او متقن است، و از استجابت دعاى ما عاجز نگردد تویى. و تنها تویى که مى توانى ما را از کید دشمنان خود حفظ کنى، و مى دانى از چه راهى حفظ کنى.

مـفـسـریـن در تـفـسـیـر این دو آیه نظرهاى مختلفى غیر آنچه ما گفتیم دارند که به منظور رعـایـت اخـتـصـار از نـقـلش خـوددارى نـمـودیـم، اگـر کـسـى بـخـواهـد بـاید به تفاسیر مطول مراجعه کند.

در این آیه به مـنـظـور تـاکید، مسأله اسوه را تکرار کرده تا علاوه بر تاکید، این معنا را هم بیان کرده بـاشـد ایـن اسـوه تنها براى کسانى است که به خدا و روز جزا امید داشته باشند، و نیز تـاسـى گـونـه افـراد بـه ابراهیم (علیه السلام) تنها در بیزارى جستن از کفار نیست، بلکه در دعا و مناجات هم از آن جناب تاسى مى کنند.

و ظـاهـرا مراد از امید خدا، امید ثواب خدا در برابر ایمان به او است. و مراد از امید آخرت، امـیـد پـاداشـهایى است که خدا وعده آن را به مؤمنین داده، پس امید به آخرت کنایه است از ایمان به آخرت.

( و مـن یـتـول فـان اللّه هـو الغـنـى الحـمـیـد ) - جـمـله بـى نـیـازى خـداى تـعـالى از امـتـثال بندگان را مى رساند، مى فرماید بیزارى جستن از کفار به نفع خود شما است، و خدا از آن بهره مند نمى شود، چون خداى تعالى از مردم و از اطاعتشان غناى ذاتى دارد، و او در او امرى که به ایشان مى کند و در نواهى اش حمید، و داراى منت است، اگرامر و نهى مى کند براى اصلاح حال خود مردم و براى سعادت زندگیشان است، نه براى خودش.

ضـمـیـر در ( مـنـهـم ) بـه کـفارى برمى گردد که مسلمانان موظف شده اند با آنان دشمن بـاشـند، و ایشان کفار مکّه بودند. و مراد از اینکه مى فرماید: ( امید است خداوند بین شما مؤمنـیـن و آنـهایى که شما دشمنشان داشتید مودت قرار دهد ) این است که خداى تعالى آن کـفـار را موفق به اسلام کند، همچنان که در جریان فتح مکّه موفقشان کرد، پس منظور آیه این نیست که خواسته باشد حکم دشمنى و تبرى را نسخ کند.

و مـعـنـاى آیه این است که : از درگاه خداى تعالى این امید هست که بین شما مؤمنین و کفارى کـه دشـمـنـشـان داشتید -کفار مکّه - مودت ایجاد کند، به این طریق که آنان را موفق به اسـلام بـفـرمـایـد، و مـعـلوم اسـت کـه وقـتـى مـسـلمـان شـدنـد آن دشـمـنـى مـبـدل به مودت خواهد شد، و خداى تعالى قدیر بر این کار هست . و نیز آمرزگار گناهان بندگان خویش، و رحیم به ایشان است. و در صورتى که از گناهان خود توبه کنند، و بـه اسـلام در آیـنـد خداى تعالى از گذشته هایشان مى گذرد، پس بر مؤمنین است که از خـدا ایـن امید را داشته باشند، و بخواهند تا به قدرت و مغفرت و رحمت خود این دشمنى را مبدل به دوستى و برادرى کند.

نهى از دوستـى بـا کـفـار بـه مـعناى نهى از عدالت و خوش رفتارى با کفار غیر حربى نیست#

در ایـن آیـه شـریـفـه و آیـه بـعـدش نـهـى وارد در اول سـوره را تـوضـیـح مـى دهـد. و مـراد از آن کـفـارى کـه بـا مؤمنـیـن بـر سـر دیـن قـتـال نـکـردنـد و مؤمنین را از دیارشان بیرون نساختند، کفار نقاط دیگر و غیر مکّه است، مـشـرکـیـنـى اسـت کـه بـا مـسـلمـانـان مـعـاهـده داشـتـنـد. و کـلمـه ( بـر ) کـه مـصـدر فـعـل ( تـبـروهـم ) اسـت، بـه مـعـنـاى احـسـان اسـت . و کـلمـه ( اقـسـاط ) کـه مـصـدر فـعـل ( تـقـسـطـوا ) اسـت، بـه مـعـنـاى مـعـامـله بـه عـدل اسـت. و جـمـله ( ان تبروهم ) بـدل اسـت از کـلمـه ( الذیـن... ) . و جـمـله ( ان اللّه یـحـب المـقـسـطـیـن ) تعلیل است براى جمله ( لا ینهیکم... ) .

و معناى آیه این است که : خدا با این فرمانش که فرمود: ( دشمن مرا و دشمن خود را دوست نـگـیـریـد ) نـخـواسـتـه اسـت شـمـا را از احـسـان و مـعـامـله بـه عـدل بـا آنـهایى که با شما در دین قتال نکردند، و از دیارتان اخراج نکردند، نهى کرده بـاشـد، بـراى ایـنـکـه احـسـان بـه چنین کفارى خود عدالتى است از شما، و خداوند عدالت کاران را دوست مى دارد.

بـعـضـى از مفسرین گفته اند: این آیه شریفه با آیه ( فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم ) نـسـخ شـده. لیـکن این نظریه درست نیست، براى اینکه آیه مورد بحث با اینکه مطلق اسـت، شـامـل غـیـر اهـل ذمـه و اهـل مـعـاهـده نـمـى شـود، و کـفارى که با اسلام سر جنگ دارند مـشـمـول ایـن آیـه نیستند، تا آیه سوره توبه ناسخ آن باشد، چون آیه مذکور تنها به کفار حربى و مشرکین نظر دارد، با این حال چطور مى تواند ناسخ آیه مورد بحث باشد، باهیچ مزاحمتى بین آن دو نیست.

مـنـظـور از ( الذیـن قـاتلوکم... ) مشرکین مکه اند. و معناى ( ظاهروا على اخراجکم ) این اسـت کـه یـکـدیـگـر را در بـیـرون کـردن شـمـا کـمـک کـردنـد. و جـمـله ( ان تـولوهـم ) بدل است از جمله ( الذین قاتلوکم ) .

و در جـمـله ( و مـن یتولهم فاولئک هم الظالمون ) قصر افراد به کار رفته (یعنى حکم کـلى ( لا تـتـخـذوا عـدوى... ) ، را کـه بـه اطـلاقـش ‍ شامل دوستى با همه کفار مى شد، منحصر کرد در یک طائفه از کفار، یعنى کفار مشرک مکّه و یـاوران ایـشـان )، در نـتـیـجـه مـعناى آیه چنین مى شود: دوستداران مشرکین مکّه و دوستداران یـاران مـشـرکـیـن کـه عـلیـه مـسلمین آنها را کمک کردند، تنها آنان ستمکار و متمردان از نهى خدایند، نه مطلق دوستداران کفار. ممکن هم هست جمله مورد بحث از باب قصر و حصر نباشد، بلکه تنها براى نهى ( لا تتخذوا عدوى... ) باشد.