تفسیر آیات ۱ تا ۳ سورهٔ مائده

بیان آیات

مضمون کلى آیات سوره مائده#

اگر در آیات این سوره ، آیات اول و آخر و وسطش دقت کنیم و در مواعظ و داستانهائى که این سوره متضمن آنها است تدبر کنیم ، خواهیم دریافت که غرض جامع از این سوره دعوت به وفاى به عهدها، و پایدارى در پیمانها، و تهدید و تحذیر شدید از شکستن آن و بى اعتنائى نکردن به امر آن است و اینکه عادت خداى تعالى به رحمت و آسان کردن تکلیف بندگان و تخفیف دادن به کسى که تقوا پیشه کند و ایمان آورد و باز از خدا بترسد و احسان کند جارى شده ، و نیز بر این معنا جارى شده که نسبت به کسى که پیمان با امام خویش را بشکند، و گردن کشى و تجاوز آغاز نموده از بند عهد و پیمان در آید، و طاعت امام را ترک گوید، و حدود و میثاقهائى که در دین گرفته شده بشکند، سخت گیرى کند.

و به همین جهت است که مى بینى بسیارى از احکام حدود و قصاص ، و داستان مائده زمان عیسى (علیه السلام )، که از خدا خواست مائده اى از آسمان براى او و یارانش بیاید، و داستان دو پسران آدم ، و اشاره به بسیارى از ظلمهاى بنى اسرائیل و پیمان شکنى هاى آنان در این سوره آمده است ، و در آیاتى بر مردم منت مى گذارد که دینشان را کامل و نعمتشان را تمام کرد، و طیبات را برایشان حلال ، و خبائث را برایشان حرام کرد، و احکام و دستوراتى بر ایشان تشریع کرد که مایه طهارت آنان است ، و در عین حال عسر و حرجى هم نمى آورد.

مناسب با زمان نزول این سوره نیز تذکر این مطالب بوده ، براى اینکه اهل حدیث و تاریخ اتفاق دارند بر اینکه سوره مائده آخرین سوره از سوره هاى مفصل قرآن است ، که در اواخر ایام حیات رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) بر آن جناب نازل شده ، در روایات شیعه و سنى هم آمده که در مائده ناسخ هست ولى منسوخ نیست ، چون بعد از مائده چیزى نازل نشد تا آن را نسخ کند، و مناسب با این وضع همین بود که در این سوره به حفظ پیمانهائى که خداى تعالى از بندگانش گرفته ، و خویشتن دارى در حفظ آنها سفارش ‍ کند.

معناى ( عقد ) و وجوهى که در بیان مراد از عقود در#

( اوفوا بالعقود )

گفته شده است#

کلمه ( عقود ) جمع عقد است ، و عقد به معناى گره زدن و بستن چیزى است به چیز دیگر، بستن به نوعى که به خودى خود از یکدیگر جدا نشوند، مثل بستن وگره زدن یک طناب و یک ریسمان به طناب و ریسمانى مثل خودش و لازمه گره خوردن این است که هر یک ملازم دیگرى باشد، و از آن جدا نباشد، و این لوازم در گره خوردن دو چیز محسوس در نظر مردم معتبر بوده ، و سپس ‍ همه اینها را در گره هاى معنوى نیز معتبر شمردند، مثلا در عقد معاملات از خرید و فروش و اجاره و سایر معاملات معمول و نیز در عهدها و پیمانها کلمه عقد را اطلاق کردند، چون اثرى که در گره زدن هست در اینها نیز وجود داشت و آن اثر عبارت بود از لزوم آن پیمان و التزام درآن .

و چون عقد - که همان عهد باشد - شامل همه پیمانهاى الهى و دینى که خدا از بندگانش گرفته مى شود و نیز شامل ارکان دین و اجزاى آن چون توحید و نبوت و معاد و سایر اصول عقائد و اعمال عبادتى و احکام تشریعى و امضائى و از آن جمله شامل عقد معاملات و غیره مى شود، و چون لفظ ( العقود ) جمع محلى به الف و لام است ، لا جرم مناسب تر و صحیح تر آن است که کلمه ( عقود ) در آیه را حمل کنیم بر هر چیزى که عنوان عقد بر آن صادق است .

با این بیان روشن مى شود که معناى خاصى که بعضى از مفسرین براى عقد کرده اند صحیح نیست ، یکى گفته : مراد از عقود عقودى است که در بین مردم جریان دارد، مانند عقد بیع و نکاح و عهد، و یا عهدى که آدمى خودش با خود مى بندد ، مثلا سوگند مى خورد که فلان کار را بکند یا نکند، و دیگرى گفته : مراد از عقود پیمانهایى است که اهل جاهلیت در بین خود مى بستند، مبنى بر اینکه یکدیگر را در هنگامى که مورد حمله قرار گرفتند یارى دهند، و یا اگر کسى خواست به آنها زور بگوید از او جلوگیرى نمایند و این همان حلفى است که در مردم جاهلیت دائر بوده ، و در سر زبانها معروف است .

بعضى دیگر گفته اند: مراد از ( العقود ) میثاقهائى است که از اهل کتاب گرفته مى شده ، که بدانچه در تورات و انجیل هست عمل کنند اینها وجوهى است که در معنا و مراد به کلمه عقود ذکر کرده اند، و بر هیچ یک از آنها دلیلى از ناحیه لفظ آیه نیست ، علاوه بر اینکه ظاهر جمع محلى به الف و لام صیغه جمعى که الف ولام در اولش در آمده باشد عمومیت را مى رساند، و نیز مطلق آمدن عقد که در عرف شامل همه عقود مى شود از این وجوه نمى سازد.

بحثى پیرامون معناى عقد#

قرآن کریم همانطور که از ظاهر جمله : ( اوفوابالعقود ) ملاحظه مى کنید، دلالت دارد بر اینکه دستور اکید داده بر وفا کردن به عقود، و ظاهر این دستور عمومى است ، که شامل همه مصادیق مى شود، و هر چیزى که در عرف عقد و پیمان شمرده شود و تناسبى با وفا داشته باشد را در بر مى گیرد، و عقد عبارت است از هر فعل و قولى که معناى عقد لغوى را مجسم سازد، و آن معناى لغوى عبارت است از برقرار کردن نوعى ارتباط بین یک چیز و بین چیز دیگر، بطورى که بسته به آن شود، و از آن جدائى نپذیرد، مانند عقد بیع ، که عبارت است از نوعى ربط ملکى بین کالا و مشترى ، بطورى که مشترى بعد از عقد بتواند در آن کالا به هر جورى که بخواهد تصرف کند، و علاقه اى که قبلا فروشنده با آن کالا داشت قطع شود، و دیگر نتواند در آن کالا دخل و تصرف کند چون دیگر مالکیتى در آن ندارد.

و مثل عقد نکاح که عبارت است از ایجاد رابطه زناشوئى بین زن و مردى بنحوى که آن مرد بتواند از آن زن تمتع ببرد و عمل زناشوئى با او انجام دهد و آن زن دیگر نتواند چنین رابطه اى با غیر آن مرد برقرار نموده ، مردى دیگر را بر ناموس خود تسلط دهد، و مانند عهدى که صاحب عهد شخص معهود له را بر خود مسلط مى سازد، تا آن عهد را براى او وفاکند، و نتواند عهد بشکند.

قرآن کریم در وفاء به عهد به همه معانى که دارد تاکید کرده ، و رعایت عهد را و در همه معانى آن و همه مصادیقى که دارد تاکید شدید فرموده ، تاکیدى که شدیدتر از آن نمى شود، و کسانى که عهد و پیمان را مى شکنند را به شدیدترین بیان مذمت فرموده ، و به وجهى عنیف و لحنى خشن تهدید نموده ، و کسانى را که پاى بند وفاى به عهد خویشند در آیاتى بسیار مدح و ثنا کرده ، و آیات آنقدر زیاد است که حاجتى بذکر آنها نیست .

حسن وفاى به عهد و قبح نقض عهد از فطریات بشر است و انسان در زندگى فردى و اجتماعى بى نیاز از عهد و وفاى به آن نیست#

و لحن آیات و بیاناتى که دارد طورى است که دلالت مى کند بر اینکه خوبى وفاى به عهد و زشتى عهدشکنى از فطریات بشر است ، و واقع هم همین است .

و علت و ریشه این مطلب این است که بشر در زندگیش هرگز بى نیاز از عهد و وفاى به عهد نیست ، نه فرد انسان از آن بى نیاز است ، و نه مجتمع انسان ، و اگر در زندگى اجتماعى بشر که خاص بشر است دقیق شویم ، خواهیم دید که تمامى مزایائى که از مجتمع و از زندگى اجتماعى خود استفاده مى کنیم ، و همه حقوق زندگى اجتماعى ما که با تامین آن حقوق آرامش مى یابیم ، بر اساس عقد اجتماعى عمومى و عقدهاى فرعى و جزئى مترتب بر آن عهدهاى عمومى استوار است ، پس ما نه از خود براى انسانهاى دیگر اجتماعمان مالک چیزى مى شویم ، و نه از آن انسانها براى خود مالک چیزى مى شویم ، مگر زمانى که عهدى عملى به اجتماع بدهیم ، و عهدى از اجتماع بگیریم ، هر چند که این عهد را با زبان جارى نکنیم چون زبان تنها در جائى دخالت پیدا مى کند که بخواهیم عهد عملى خود را براى دیگران بیان کنیم ، پس ما همینکه دور هم جمع شده و اجتماعى تشکیل دادیم در حقیقت عهدها و پیمانهائى بین افراد جامعه خود مبادله کرده ایم هر چند که به زبان نیاورده باشیم و اگر این مبادله نباشد هرگز اجتماع تشکیل نمى شود، و بعد از تشکیل هم اگر به خود اجازه دهیم که یا به ملاک اینکه زورمندیم ، و کسى نمى تواند جلوگیر ما شود، و یا به خاطر عذرى که براى خود تراشیده ایم این پیمانهاى عملى را بشکنیم ،اولین چیزى را که شکسته ایم عدالت اجتماعى خودمان است ، که رکن جامعه ما است ، و پناهگاهى است که هر انسانى از خطر اسارت و استخدام و استثمار، به آن رکن رکین پناهنده مى شود.

و به همین جهت است که خداى سبحان این قدر در باره حفظ عهد و وفاى به آن سفارش هاى اکید نموده ، از آن جمله فرموده : ( و اوفوا بالعهد ان العهدکان مسئولا ) ، و این آیه شریفه مانند غالب آیاتى که وفاى به عهد را مدح و نقض آن را مذمت کرده هم شامل عهدهاى فردى و بین دو نفرى است ، و هم شامل عهدهاى اجتماعى و بین قبیله اى و قومى و امتى است ، بلکه از نظر اسلام وفاى به عهدهاى اجتماعى مهم تر از وفاى به عهدهاى فردى است ، براى اینکه عدالت اجتماعى مهم تر و نقض آن بلائى عمومى تر است .

و به همین جهت قرآن این کتاب عزیز هم در مورد دقیق ترین عهدها و هم بى اهمیت ترین آن موارد با صریح ترین بیان و روشن ترین سخن از نقض عهد منع کرده ، از آن جمله فرموده : ( براءة من اللّه و رسوله الى الذین عاهدتم من المشرکین فسیحوا فى الارض اربعة اشهر و اعلموا انکم غیر معجزى اللّه ، و ان اللّه مخزى الکافرین O و اذان من اللّه و رسوله الى الناس یوم الحج الاکبر ان اللّه برى من المشرکین و رسوله فان تبتم فهو خیر لکم و ان تولیتم فاعلموا انکم غیر معجزى اللّه ، و بشر الذین کفروا بعذاب الیم O الا الذین عاهدتم من المشرکین ثم لم ینقصوکم شیئا، و لم یظاهروا علیکم احدا، فاتموا الیهم عهدهم الى مدتهم ، ان اللّه یحب المتقین O فاذا انسلخ الاشهر الحرم فاقتلوا المشرکین حیث وجد تموهم و خذوهم و احصروهم و اقعدوا لهم کل مرصد ) .

اهتمام شارع مقدس اسلام به حرمت عهد و لزوم وفاى به آن#

و این آیات همانطور که سیاقش به مامى فهماند بعد از فتح مکه نازل شده ، بعد از آنکه خداى تعالى در آن روز مشرکین را خوار کرد، و قوت و شوکتشان را از بین برد، اینک در این آیات بر مسلمانان واجب کرده که سرزمین تحت تصرف خود را که بر آن تسلط یافته اند از قذارت و پلیدى شرک پاک کنند، و به همین منظور، خون مشرکین را بدون هیچ قید و شرطى هدر کرده ، مگر آنکه ایمان آورند، و با این همه تهدید مع ذلک جمعى از مشرکین را که بین آنها و مسلمانان عهدى برقرار شده استثناء کرده ، و فرموده متعرض ‍ آنان نشوند، و اجازه هیچگونه آزار و اذیت آنان را به مسلمین نداده ، با اینکه روزگار، روزگار ضعف مشرکین و قوت و شوکت مسلمین بوده است ، و هیچ عاملى نمى توانسته مسلمانان را از آزار و اذیت آن عده جلوگیر شود، و همه اینها به خاطر احترامى است که اسلام براى عهد و پیمان قائل است ، و براى اهمیتى است که اسلام در امر تقوا دارد.

بله علیه شکننده عهد حکم کرده است که اگر عهدى رابعد از عقد شکست ، آن عقد و آن پیمان ملغى و باطل است ، و به طرف مقابلش اجازه داده که بر وى تجاوز کند، به همان مقدارى که او به وى تجاوز کرده ، و در این باره فرموده است : ( کیف یکون للمشرکین عهد عند اللّه و عند رسوله ، الا الذین عاهدتم عند المسجد الحرام فما استقاموا لکم فاستقیموا لهم ، ان اللّه یحب المتقین ،... لا یرقبون فى مومن الا و لا ذمه ، و اولئک هم المعتدون فان تابوا و اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة فاخوانکم فى الدین ، و نفصل الایات لقوم یعلمون ، و ان نکثوا ایمانهم من بعد عهدهم و طعنوا فى دینکم ، فقاتلوا ائمه الکفر انهم لا ایمان لهم ، لعلهم ینتهون ) .

و نیز فرموده : ( فمن اعتدى علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدى علیکم ، و اتقوا اللّه ) و باز فرموده : ( و لا یجرمنکم شنان قوم ان صدوکم عن المسجد الحرام ان تعتدوا و تعاونوا على البر و التقوى ، و لا تعاونوا على الاثم و العدوان ، و اتقوا اللّه ) .

و جان کلام اینکه اسلام حرمت عهد و وجوب وفاى به آن را بطور اطلاق رعایت کرده ، چه اینکه رعایت آن به نفع صاحب عهد باشد، و چه به ضرر او، آرى کسى که با شخصى دیگر هر چند که مشرک باشد پیمان مى بندد، باید بداند که از نظر اسلام باید به پیمان خود عمل کند و یا آنکه از اول پیمان نبندد، براى اینکه رعایت جانب عدالت اجتماعى لازم تر، و واجب تر از منافع و یا متضرر نشدن یک فرد است ، مگر آنکه طرف مقابل عهد خود را بشکند، که در این صورت فرد مسلمان نیز مى تواند به همان مقدارى که او نقض ‍ کرده نقض کند و به همان مقدار که او به وى تجاوز نموده وى نیز به او تجاوز کند زیرا اگر در این صورت نیز نقض و تجاوز جائز نباشد، معنایش این است که یکى دیگرى را برده و مستخدم خود نموده و بر او استعلاء کند، و این در اسلام آنقدر مذموم و مورد نفرت است که مى توان گفت نهضت دینى جز براى از بین بردن آن نبوده است .

و به جان خودم سوگند که این یکى از تعالیم عالیه اى است که دین اسلام آن را براى بشر و به منظور هدایت انسانها به سوى فطرت بشرى خود آورده ، و عامل مهمى است که عدالت اجتماعى را که نظام اجتماع جز به آن تحقق نمى یابد حفظ مى کند و مظلمه استخدام و استثمار را از جامعه نفى مى کند.

و قرآن این کتاب عزیز به آن تصریح و رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) بر طبق آن مشى نموده و سیره و سنت شریفه خود را بر آن اساس بنا نهادند و اگر نبود که ما در این کتاب تنها به بحث قرآنى مى پردازیم ، داستانهائى از آن جناب در این باره برایت نقل مى کردیم ، و تو خواننده عزیز مى توانى به کتبى که در سیره و تاریخ زندگى آن حضرت نوشته شده مراجعه نمائى .

مقایسه اسلام با دیگر سنت هاى اجتماعى در مساله عهد و وفاى به آن#

و اگر بین سنت و سیره اسلام و سنتى که سایر امت هاى متمدن و غیر متمدن در خصوص احترام عهد و پیمان دارند مقایسه کنى ، و مخصوصا اخبارى را که همه روزه از رفتار امت هاى قوى با کشورهاى ضعیف مى شنویم که در معاملات و پیمانهایشان چگونه معامله مى کنند؟! و در نظر بگیرى که تازمانى که با پیمان خود آنها را مى دوشند پاى بند پیمان خود هستند، و زمانى که احساس کنند که عهد و پیمان به نفع دولتشان و مصالح مردمشان نیست آن را زیر پا مى گذارند، آن وقت فرق بین دو سنت را در رعایت حق و در خدمت حقیقت بودن را لمس مى کنى .

آرى سزاوار منطق دین همین ، و لایق منطق آنان همان است ، چون در دنیا بیش از دو منطق وجود ندارد یک منطق مى گوید: باید حق رعایت شود، حال رعایت آن به هر قیمتى که مى خواهد تمام شود، زیرا در رعایت حق ، مجتمع سود مى برد، و منطقى دیگر مى گوید: منافع مردم باید رعایت شود، حال به هر وسیله اى که مى خواهد باشد ، هر چند که منافع امت با زیر پا گذاشتن حق باشد، منطق اول منطق دین ، و دوم منطق تمامى سنت هاى اجتماعى دیگر است ، چه سنت هاى وحشى ، و چه متمدن ، چه استبدادى و دموکراتى ، و چه کمونیستى و چه غیر آن .

خواننده عزیز توجه فرمود که اسلام عنایتى که در باب رعایت عهد و پیمان دارد را منحصر در عهد اصطلاحى نکرد، بلکه حکم را آن قدر عمومیت داد که شامل هر شالوده و اساسى که بر آن اساس بنائى ساخته مى شود بگردد، و در باره همه این عهدها چه اصطلاحیش و چه غیر اصطلاحیش سفارش فرمود.

در خاتمه بحث توجه بفرمائید که این بحث دنباله اى دارد که ان شاءاللّه تعالى در آینده خواهد آمد.

کلمه ( احلال ) که فعل ماضى مجهول ( احلت ) از آن اشتقاق یافته به معناى مباح کردن چیزى است ، و کلمه ( بهیمه ) بطورى که صاحب مجمع گفته اسم است براى هر حیوان صحرائى و دریائى که با چهار پا راه برود و بنا به گفته وى اضافه بهیمه به کلمه ( انعام ) از باب اضافه نوع به یکى از اصناف خودش است ، (مثل اینکه بگوئى (چهارپایان حلال گوشت )، که چهارپایان نوعى است مشتمل بر دو صنف حلال گوشت و حرام گوشت ، و در آن عبارت چهارپایان اضافه شده به صنف خودش )، و مثل اینکه بگوئى نوع انسان چنین یا جنس حیوان چنان است ، که در هر دو عبارت ، نوع اضافه شده به صنف ، زیرا کلمه (جنس ) هم نسبت به انواع حیوانات ، نوع ، و آن انواع صنف اویند.

بعضى از مفسرین گفته اند: اصلا کلمه بهیمه به انعام اضافه نشده ، بلکه به کلمه ( جنین ) که در تقدیر است اضافه شده ، و تقدیر کلام ( بهیمه جنین الانعام ) است ، بنا به گفته این آقایان اضافه ( لامى ) خواهد بود، یعنى حرف ( لام ) در تقدیر خواهد بود، و به هر حال منظور از بهیمة الانعام همان هشت جفت حیوانى است که گوشتش حلال است ، و جمله : ( الا ما یتلى علیکم ) اشاره است به احکامى که بعدا در آیه : ( حرمت علیکم المیته و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل لغیراللّه به ... ) مى آید، که در آیه بعضى از حالات آن هشت جفت حرام شده ، و آن حالتى است که حیوان حلال گوشت ذبح و تذکیه نشود، بلکه مردار گردد، و یا اگر ذبحش کردند بنام خدا نکردند.

و جمله ( غیر محلى الصید و انتم حرم ) حال است از ضمیر خطاب در ( احلت لکم ) ، مى فرماید: گوشت بهیمه انعام بر شما حلال است ، مگر آنهائى که بعدا نام مى بریم ، و مگر در حالى که خود شما وضعى خاص داشته باشید، یعنى محرم باشید، و در حال احرام یکى از آن هشت صنف حیوان از قبیل آهو و گاو وحشى و گورخر را شکار کرده باشید، که در این صورت نیز خوردن گوشت آن بر شما حلال نیست ، و چه بسا مفسرین که گفته باشند این جمله حال از ضمیر خطاب در جمله ( یتلى علیکم ) است ، و کلمه ( صید ) مصدرى است که به معناى مفعول صید شده آمده ، همچنانکه کلمه ( حرم ) به دو ضمه ، جمع حرام است و حرام به معناى محرم به کسره راء اسم فاعل است .

در این آیه مجددا مؤ منین مورد خطاب واقع شده اند، و این تکرار خطاب شدت اهتمام به حرمات خداى تعالى را مى رساند.

در جمله ( لا تحلوا حلال مکنید ) کلمه احلال که مصدر آن فعل است ، به معناى حلال کردن است ، و حلال کردن و مباح دانستن ملازم بابى مبالات بودن نسبت به حرمت و مقام و منزلت پروردگارى است که این عمل را بى احترامى به خود دانسته ، و این کلمه در هر جا به یکى از این معانى است ، یا به معناى بى مبالاتى است ، و یا به معناى بى احترامى نسبت به مقام و منزلت است ( احلال شعائر اللّه ) به معناى بى احترامى به آن شعائر و یا ترک آنها است ، (و احلال شهر الحرام ) به معناى این است که حرمت این چهار ماه را که جنگ در آنها حرام است نگه ندارند، و در آنها جنگ کنند، و همچنین در هر جا معناى مناسب به آنجا را افاده مى کند.

کلمه ( شعائر ) جمع شعیره است ، که به معناى علامت است ، و کانه مراد از شعائر اعلام حج و مناسک آن باشد، و کلمه شهرالحرام به معناى ماههائى است که خداى تعالى آنها را مورد احترام قرار داده ، و آن عبارت است از چهار ماه قمرى ، محرم و رجب و ذى القعده و ذى الحجه ، و کلمه ( هدى ) به معناى آن حیوانى است که آدمى از شهر خود با خود به طرف مکه مى برد، تا قربانى کند، از قبیل گوسفند و گاو و شتر، و کلمه قلائد جمع قلاده به معناى گردن بند است ، و در اینجا به معناى هر چیزى است مانند نعل و مثل آن ، که به عنوان اعلام به قربانى ، به گردن حیوان مى اندازند و به این وسیله اعلام مى کنند - که این شتر یا گاو یا گوسفند قربانى راه خدا است ، اگر احیانا گم شد، و کسى او را پیدا کرد، باید به منا بفرستد تا از طرف صاحبش قربانى شود - و کلمه : ( آمین ) جمع کلمه آم است ، که اسم فاعل از فعل ( ام ، یوم ) است ، و ماده آن ( ام ) به معناى قصد کردن است ، پس معناى جمله ( آمین البیت الحرام ) کسانى هستند که قصد زیارت خانه خدا را دارند، و جمله : ( یبتغون فضلا ) حال از کلمه ( آمین ) است ( فضل ) به معناى مال و یا سود مالى است ، که در آیه ( فانقلبوا بنعمة من اللّه و فضل لم یمسسهم سوء ) ، و آیاتى دیگر به این معنا است ، و یا به معناى اجر آخرتى ، و یا مطلق پاداش مالى است ، و یا پاداش اعم از مالى و غیر مالى است .

مفسرین در تفسیر کلمات ( شعائر ) و ( قلائد ) و غیر آندو از سائر مفرداتى که در آیه آمده اختلاف کرده اند، و اقوال مختلفى ارائه داده اند، و آنچه ما از این میان انتخاب کرده ایم همان است که ذکر کردیم ، چون با سیاق آیه سازگارتر بود، و چون در نقل و انتقاد در اقوال دیگر فائده اى نبود، از نقل آنها صرف نظر کردیم .

و چون از احرام در آمدید شکار بکنید، جمله : ( شکار بکنید ) از آنجا که در مقامى آمده که شنونده احتمال مى داده شاید شکارکردن بعد از احرام نیز حرام باشد دلالت بر وجوب ندارد، تنها دلالت مى کند بر اینکه بعد از احرام ، حرام و ممنوع نیست ، و اصطلاحا چنین امرى را (امر عقیب حظر) مى گویند، یعنى امرى که بعد از نهى در کلام بیاید، و کلمه ( حل ) که ثلاثى مجرد است ، و نیز ( احلال ) که ثلاثى مزید و از باب افعال است ، هر دو یک معنا مى دهد، و آن عبارت است از خارج شدن از احرام .

وقتى گفته مى شود: ( جرمه و یجرمه ) معنایش این است که او را وادار به جرم کرد، و اگر معصیت را هم جریمه مى گویند چون وبال و عقوبت آن را که یا مال است و یا شکنجه بر آدمى تحمیل مى شود.

راغب گفته است : اصل در معناى ماده ( جیم را میم ) بریدن است ، و کلمه : ( شنآن ) به معناى دشمنى و بغض است ، و اینکه فرمود: ( ان صدوکم ) ، معنایش این است که شما را از داخل شدن در مسجدالحرام منع کردند، و این جمله یا بدل از ( شنآن ) است ، و یا عطف بیان مى باشد.

و حاصل معناى آیه این است که : (این کینه و دشمنى که آنها نگذاشتند شما داخل مسجدالحرام بشوید، شما را وادار نکند براینکه بر آنان تعدى کنید و حال آنکه خدا شما را بر آنان مسلط کرده ، وبال این جرم بر شما تحمیل نشود).

معناى این جمله روشن است و این جمله بیانگر اساس سنت اسلامى است ، و خداى سبحان در کلام مجیدش کلمه ( بر ) را تفسیر کرده ، و فرموده : ( و لکن البر من آمن باللّه و الیوم الاخر ) و ما در همانجا در باره ( بر ) بحث کردیم ، و کلمه ( تقوا ) به معناى مراقب امر و نهى خدا بودن است ، در نتیجه برگشت معناى تعاون بر بر و تقوا به این است که جامعه مسلمین بر بر و تقوا و یا به عبارتى بر ایمان و عمل صالح ناشى از ترس خدا اجتماع کنند، و این همان صلاح و تقواى اجتماعى است ، و در مقابل آن تعاون بر گناه یعنى عمل زشت که موجب عقب افتادگى از زندگى سعیده است ، - و بر ( عدوان ) که تعدى بر حقوق حقه مردم و سلب امنیت از جان و مال و ناموس آنان است ، قرار مى گیرد، و ما در این معنا در ذیل آیه شریفه : ( یا ایها الذین آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا... ) در جلد سوم این کتاب پاره اى مطالب آورده ایم .

خداى سبحان بعد از آنکه از اجتماع ( براثم ) و ( عدوان ) نهى فرمود نهى خود را با جمله : ( و اتقوا اللّه ان اللّه شدیدالعقاب ) تاکید کرد و این در حقیقت تاکیدى است روى تاکید دیگر، (تاکید اول جمله : ( واتقوا اللّه ) است ، و تاکید دوم تهدید ( ان اللّه شدیدالعقاب ) است ).

تحریم خون و سه نوع گوشت#

به این آیه شریفه مشتمل است بر حرمت خون و سه نوع گوشت که در سوره هائى که از قرآن قبل از این سوره نازل شده بود نیز ذکر شده بود، مانند دو سوره انعام و نحل که در مکه نازل شده بودند، و سوره بقره که اولین سوره مفصلى است که در مدینه نازل شد، در سوره انعام فرموده بود: ( قل لا اجد فیما اوحى الى محرما على طاعم یطعمه ، الا ان یکون میتة او دما مسفوحا، او لحم خنزیر، فانه رجس او فسقا اهل لغیراللّه به فمن اضطر غیر باغ و لا عاد، فان ربک غفور رحیم ) ، در سوره نحل و سوره بقره فرموده : ( انما حرم علیکم المیتة و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغیر اللّه فمن اضطر غیر باغ و لا عاد فلا اثم علیه ان اللّه غفور رحیم ) .

و همه این آیات ، بطورى که ملاحظه مى کنید آن چهار چیز که در صدر آیات مورد بحث ذکر شده اند حرام کرده ، و آیه مورد بحث از نظر استثنائى که در ذیل آن آمده شبیه به آن آیات است ، در آن آیات مى فرمود: ( فمن اضطر غیر باغ ... ) .

در اینجا فرموده : ( فمن اضطر فى مخمصة غیر متجانف لا ثم فان اللّه غفور رحیم ) ، و بنابراین آیه سوره مائده نسبت به این معانى که در آن آیات آمده در حقیقت موکد است .

بلکه نهى از آن چهار چیز و مخصوصا سه تاى اول یعنى میته و خون و گوشت خوک تشریعش قبل از سوره انعام و نحل بوده ، که در مکه نازل شده اند، براى اینکه آیه سوره انعام تحریم این سه چیز و حداقل گوشت خوک را بدان علت مى داند که رجس و پلیدى است ، و همین خود، دلالت دارد بر اینکه قبلا رجس تحریم شده بود.

آرى سوره مدثر از سوره هاى نازله در اول بعثت است ( رجز ) که همان رجس است را تحریم کرده بود، و فرموده بود: ( و الرجز فاهجر ) .

و همچنین ( منخنقه ) و ( موقوذه ) و ( متردیه ) و ( نطیحه ) و ( ما اکل السبع ) یعنى حیوان خفه شده ، و کتک خورده ، و از بلندى پرت شده ، و حیوانى که با ضربه شاخ حیوان دیگر از بین رفته و پس مانده درندگان ، همه از مصادیق میته و مردارند به دلیل اینکه یک مصداق را (در آخر این آیه ) از همه اینها استثناء کرده ، و آن ، همه این نامبردگان است در صورتى که آنها را زنده دریابند و ذبح کنند، پس آنچه در این آیه نامبرده شده مصادیق یک نوعند، و براى این افراد آن نوع یعنى مردار را اسم برده که عنایت به توضیح افراد آن داشته و خواسته است خوراکیهاى حرام را بیشتر بیان کند، نه اینکه در آیه شریفه چیز تازه اى تشریع کرده باشد.

و همچنین بقیه چیرهائى که در آیه شمرده و فرموده : ( و ما ذبح على النصب ) ( و ان تستقسموا بالازلام ذلکم فسق ) ، که این دو عنوان هر چند که اولین بارى که در قرآن نامبرده شده اند در همین سوره بوده ، و لیکن از آنجا که خداى تعالى علت حرمت آنها را فسق دانسته ، و فسق در آیه انعام نیز آمده ، پس این دو نیز چیز تازه اى نبوده که تشریع شده باشد، و همچنین جمله : ( غیر متجانف لاثم ) که مى فهماند علت تحریم هاى مذکور در آیه این است که اینها اثمند، و قبل از این آیه ، و آیه سوره بقره اثم را تحریم کرده بود، و در سوره انعام هم فرموده بود : ( و ذروا ظاهر الاثم و باطنه ) ، و نیز فرموده بود: ( قل انما حرم ربى الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم ) .

پس روشن و واضح شد که آیه شریفه در آنچه که از محرمات برشمرده چیز تازه و بى سابقه اى نفرموده ، بلکه قبل از نزول آیه در سوره هاى مکى و مدنى سابقه داشته ، و گوشت ها و طعامهاى حرام را شمرده بود.

پنج مورد که همگى مردار محسوب شده و خوردنشان در اسلام حرام است#

کلمه ( منخنقه ) به معناى حیوانى است که خفه شده باشد، چه خفگى اتفاقى باشد ویا عمدى باشد و عمدى به هر نحو و هر آلتى که باشد، خواه کسى عمدا و با دست خود او را خفه کرده باشد، و یا اینکه این خفه کردن عمدى با وسیله اى چون طناب باشد ، و چه اینکه گردن حیوان را بین دو چوب قرار دهند تا خود بخود خفه شود، همچنانکه در جاهلیت به این طریق و به امثال آن حیوان را بى جان مى کردند.

و ( موقوذه ) حیوان ى است که در اثر ضربت بمیرد آنقدر او را بزنند تا مردار شود، و ( متردیه ) حیوانى است که از محلى بلند چون کوه و یا لبه چاه و امثال آن سقوط کند و بمیرد.

و ( نطیحه ) حیوانى است که حیوانى دیگر او را شاخ بزند و بکشد ( و ما اکل السبع ) حیوانى است که درنده اى پاره اش کرده باشد، و از گوشتش خورده باشد، پس ( اءکل ) مربوط به ماءکول است ، چه اینکه همه اش را خورده باشد، و چه اینکه بعض آن را، و کلمه ( سبع ) به معناى حیوان وحشى گوشتخوار است ، چون شیر و گرگ و پلنگ و امثال آن .

( الا ما ذکیتم ) ، این جمله استثنائى است که از نامبرده ها آنچه قابل تذکیه است را خارج مى سازد، و تذکیه عبارت است از بریدن چهار لوله گردن ، دو تا رگ خون ، که در دو طرف گردن است ، و یکى لوله غذا، و چهارمى لوله هوا، و این در جائى است که این حیوان نیمه جانى داشته باشد، دلیل داشتن نیمه جان این است که وقتى چهار رگ او ر ا مى زنند حرکتى بکند، یا دم خود را تکان دهد، و یا صداى خرخر از گلو در آورد، و این استثناء همانطور که قبلا گفتیم متعلق است به همه عناوین شمرده شده در آیه ، نه به خصوص ‍ عنوان آخرى ، یعنى ( نطیحه ) ، چون مقید کردنش به آخرى سخنى است بى دلیل و این امور پنجگانه یعنى : 1 منخنقه 2 موقوذه 3 متردیه 4 نطیحه 5 مااکل السبع ، همه از مصادیق میته و از مصادیق آنند، به این معنا که مثلا متردیه و نطیحه وقتى حرام مى شوند که به وسیله سقوط و شاخ مرده باشند،

به دلیل اینکه دنبال آن متردیه و نطیحه اى را که نمرده باشند و بشود ذبحش کرد استثناء کرده ، و این بدیهى است که هیچ حیوانى را مادام که زنده است کسى نمى خورد، وقتى آن را مى خورند که جانش در آمده باشد، که این در آمدن جان دو جور است ، یکى اینکه با سر بریدن جانش در آید، دیگر اینکه اینطور نباشد، وخدا سر بریده ها را استثناء کرده ، پس افراد دیگرى جز میته باقى نمى ماند، افرادى که یا با سقوط و یا با شاخ مرده باشند، و اما اگر گوسفندى مثلا در چاه بیفتد و سالم از چاه بیرون آید، و چند لحظه زنده باشد، حال یا کم و یا زیاد، سپس خودش بمیرد و یا سرش را ببرند، دیگر متردیه اش نمى گویند، دلیل این معنا سیاق کلام است ، براى اینکه همه حیوانات مذکور در این آیات حیواناتى هستند که مرگشان مستند به آن وصفى باشد که در آیه آمده ، یعنى صفت ( انخناق ) و ( وقذ ) و ( تردى ) و ( نطح ) .

و اگر از میان همه مردارها خصوص این چند نوع مردار را ذکر کرد، براى این بود که توهمى را که ممکن است در مورد اینها بشود و کسانى خیال کنند که اینها مردار نیستند چون افرادى نادرند از بین ببرد، و کسى خیال نکند مردار تنها افراد شایع از مردار است ، یعنى افرادى که در اثر بیمارى و امثال آن مرده باشند، نه آنهائى که به مرگ ناگهانى و به علتى خارجى مردار شده باشند، لذا در این آیات به اسامى آنها تصریح کرد و فرمود همه اینها افراد و مصادیق مردارند، تا دیگر جاى شبهه اى نماند.

نهى اسلام از یکى دیگر از سنتهاى جاهلیت#

راغب در مفردات مى گوید: ( نصب ) هر چیزى به معناى آن است که آن را طورى جا و قرار دهند که بر جسته و در بلندى واقع شود مانند (کاشتن ) بر زمین فرو کردن نیزه و ساختن بناى بلند، و کاشتن سنگى بر زمین ، بطورى که از دور دیده شود، و نصیب به معناى سنگى است که بر بالاى چیزى نصب شود، و جمع آن نصائب و نصب است و رسم عرب چنین بوده که سنگى را سر پا قرار داده آن را مى پرستیدند، و حیوانات خود را روى آن سر مى بریدند، این کلمه در قرآن کریم آمده ، آنجا که مى فرماید: ( کانهم الى نصب یوفضون گوئى آنان بطرف بتان مى شتابند ) .

و نیز مى فرماید: ( و ما ذبح على النصب ) و گاهى در جمع آن ، کلمه ( انصاب ) مى آید، و اضافه مى کند که انصاب و از لام و نصب و نصب همه به معناى تعب است این بود گفتار راغب .

و غرض از نهى از خوردن گوشت حیوانهائى که بر روى نصب ذبح مى شود این است که جامعه مسلمین سنت جاهلیت را در بین خود باب نکنند، آرى مردم جاهلیت در اطراف کعبه سنگهائى نصب مى کردند، و آنها را مقدس شمرده و حیوانات خود را بر روى آن سنگها سر مى بریدند، و این یکى از سنت هاى وثنیت بوده .

معناى ( استسقام به ازلام ) که از آن نهى شده است#

کلمه ( ازلام ) به معناى ترکه چوبهائى است که در ایام جاهلیت وسیله نوعى قمار بوده ، و عمل ( استقسام به وسیله قداح ) این بوده که شترى و یا حیوانى دیگر را سهم بندى مى کردند، آنگاه ترکه چوبها را براى تشخیص اینکه چه کسى چند سهم مى برد؟ و چه کسى اصلا سهم نمى برد؟ یکى پس از دیگرى بیرون مى کشیدند، و این خود نوعى قمار بوده که شرحش در تفسیر آیه : ( یسئلونک عن الخمر و المیسر... ) در جلد دوم این کتاب گذشت .

راغب گفته کلمه : ( قسم ) به معناى جدا کردن سهم و نصیب است ، وقتى گفته مى شود من اینطور و به این اقسام تقسیم کردم ، معنایش این است که هر سهمى را از دیگرى جدا کردم ، و قسمت کردن ارث و غنیمت همه به این معنا است که سهم صاحب هر سهمى را از سهم آن دیگرى جدا کنى ، و این کلمه در قرآن کریم آمده آنجا که مى فرماید: ( لکل باب منهم جزء مقسوم ) و ( و ان تستقسموا بالازلام ) ، و اینکه گفته استقسام به معناى قسمت است ، منظورش معناى لغوى این دو کلمه نبوده ، بلکه منظورش این بوده که مصداق این با مصداق آن منطبق است ، و گرنه معناى حقیقى استقسام طلب قسمت به وسیله ازلامى است که گفتیم یکى از آلات قماربوده ، و استعمال آلت در حقیقت طلب حاصل شدن فعلى است که بر آن استعمال مترتب مى شود، پس استفعال بر این استعمال صادق است ، و مراد از استقسام به ازلام که از آن نهى شده ، بطورى که از سیاق و زمینه کلام استفاده مى شود، زدن آن ترکه چوبها بر بدن شتر و یا حیوان دیگر است ، که به هر جاى حیوان خورد گوشت آن نقطه شتر از آن صاحب چوب باشد.

و اما اینکه بعضى گفته اند: که مراد از استقسام به ازلام استخاره کردن به وسیله آن ترکه چوبها و تشخیص خیر و شر افعال و نافع و ضار آنها است ، مثلا اگر مى خواستند به سفرى بروند، و یا با کسى ازدواج کنند، و یا عملى را آغاز نمایند و یا کار دیگرى کنند، این ترکه چوبها را به کار مى زدند، تا بفهمند این کار خوب است یا بد، خیرى در آن هست یانه و اضافه کرده اند که این رسم در جاهلیت دائر بوده ، و خود نوعى فال زدن به شمار مى رفته . و در بحث روایتى آینده شرح بیشترش مى آید.

این وجه درستى نیست ، زیرا با سیاق آیه نمى سازد، و نمى شود آیه را حمل بر چنان معنائى کرد، زیرا آیه شریفه که در مقام شمردن خوردنیهاى حرام است ، و قبلا هم در جمله : ( الا ما یتلى علیکم ) به آن اشاره شده بود، ده نوع از محرمات را بر مى شمارد 1 میته 2 خون 3 گوشت خوک 4 حیوانى که براى غیر خدا ذبح شود 5 منخنقه 6 موقوذه 7 متردیه 8 نطیحه 9 ما اکل السبع 1. ما ذبح على النصب ، بعد از شمردن اینها استقسام به ازلام را یادآور مى شود که به دو معنا مى آید، به معناى تقسیم گوشت از راه قمار و به معناى استخاره و فال زدن ، با این حال چگونه ممکن است کسى با این همه قرائن پشت سر هم ، و با این سیاق در تعیین اینکه کدام معنا منظور است شک کند و آیا عارف به اسلوب کلام اجازه چنین شکى بخود مى دهد. نظیر این جریان در کلمه عمره است هم به معناى عمارت مى آید، و هم به معناى زیارت خانه خدا، حال اگر این کلمه با کلمه خانه خدا استعمال شود، دیگر معناى اول که مساله عمارت باشد به ذهن نمى رسد، و امثال اینگونه کلمات زیاد است .

( ذلکم فسق ) احتمال دارد کلمه ( ذلکم ) اشاره باشد به همه کارهائى که قبلا ذکر شده بود، و احتمال دارد اسم اشاره ذلک اشاره باشد به دو تاى اخیر چون جمله : ( الا ما ذکیتم ) فاصله شده بین آن دو، و بقیه و احتمال هم دارد که تنها اشاره به آخرى باشد، و بعید نیست معتدل تر از همه وجه میانى باشد.

امر این آیه شریفه در قرار گرفتنش در این جاى خاص و سپس دلالتش بر معنا، عجیب است ، براى اینکه اگر در صدر آیه یعنى جمله : ( حرمت علیکم المیته والدم ...ذلکم فسق ) دقت کنى ، و آنگاه ذیل آن را بر آن اضافه نمائى که مى فرماید: ( فمن اضطر فى مخمصة غیر متجانف لاثم فان اللّه غفور رحیم ) خواهى دید که آن صدر براى خود کلامى است تام ، و اصلا در افاده معنا هیچ حاجتى و توقفى بر آیه : ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم ... ) ندارد، و جان کلام اینکه از این راهى که گفتیم به خوبى متوجه مى شوى که آیه شریفه آیه اى است کامل ، همانطور که آیات سوره هاى انعام و نحل و بقره که بیانگر محرمات از خوردنیها قبلا نازل شده بودند، در افاده معنایش مستقل و کامل بودند، در سوره بقره مى فرمود: ( انما حرم علیکم المیته و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغیراللّه ، فمن اضطر غیر باغ و لا عاد فلا اثم علیه ان اللّه غفور رحیم ) و آیه سوره انعام و نحل نیز مثل این آیه است .

جمله ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم )

معترضه است و ربطى به صدور وذیل آیه ( حرمت علیکم ...#

) ندارد

از این تمامیت آیه نتیجه مى گیریم که پس آیه : ( الیوم یئس الذین کفروا... ) کلامى است معترضه ، که در وسط این آیه قرار گرفته ، ولفظ آیه در فهماندن معنایش هیچ حاجتى به این جمله نداشت ، حال چه این اینکه بگوئیم آیه معترضه از همان اول نزول در وسط دو آیه جاى گرفته ، و یا بگوئیم : رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) به نویسندگان وحى دستور فرموده که در آنجا جایش دهند، با اینکه نزول هر سه پشت سر هم نبوده و یا بگوئیم هنگام نزول با آن دو آیه نازل نشده ، و رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) هم دستور نداده که در آنجا قرارش دهند، ولى نویسندگان وحى در آنجا قرارش داده اند، چون هیچ یک از این چند احتمال اثرى در آنچه ما گفتیم ندارد، هر چه باشد بالاخره این جمله ، جمله اى است معترضه که نه با صدر آیه ارتباطى دارد، و نه با ذیلش .

موید گفتار ما بیشتر اگر نگوئیم همه روایاتى است که در شان نزول وارد شده ، و اتفاقا روایات زیادى هم هست ، که متعرض شان نزول جمله مورد بحث شده ، و نامى از اصل آیه نبرده ، واضح تر بگویم ، شان نزول جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا... ) را متعرض ‍ شده ، و نامى از آیه : ( حرمت علیکم المیته ... ) ، به میان نیاورده ، و این خود موید آن است که جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا... ) مستقل و جداى از صدر و ذیل آیه نازل شده ، و قرار گرفتن این جمله در وسط آیه مذکور یا مستند به تالیف رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) است ، و یا به تالیف مولفین بعد از رحلت آن جناب است .

موید این احتمال روایتى است که درالمنثور از عبدبن حمید از شعبى نقل کرده که گفته است : آیه شریفه : ( الیوم اکملت لکم دینکم ... ) وقتى بر رسول خدا (صلى اللّه علیه وآله و سلم ) نازل شد که آن جناب در عرفه بود، و چون آن حضرت از هر آیه اى که خوشش ‍ مى آمد دستور مى داد در آغاز سوره اش جاى دهند، این آیه را در اول سوره قرار دادند، آنگاه شعبى اضافه کرده که جبرئیل به آن جناب تعلیم مى داد که هر آیه را در کجا جاى دهد.

و چون این دو آیه یعنى آیه : ( الیوم یئس الذین کفروا... ) و آیه ( الیوم اکملت لکم دینکم ) از نظر معنا نزدیک به هم بودند، و مفهومى مرتبط به یکدیگر داشتند که در این جاى هیچ شک نیست ، زیرا بین نومید شدن انکار از دین مسلمانان ، و بین اکمال دین ارتباط نزدیک و مستقیم هست ، بطورى که مضمون هر دو این معنا را مى پذیرد که با هم ترکیب شده یک آیه را تشکیل دهند، علاوه بر اینکه هر دو جمله سیاقى واحد دارند بدین جهت بوده که آن جناب این دو جمله را در اول سوره مائده قرار داده اند .

باز موید این اعتقاد ماآن است که علما و مفسرین قدیم و جدید یعنى صحابه و تابعین و متاخرین تا عصر ما هر دو جمله را متصل دانسته اند، بطورى که هر یک را متمم و مفسر دیگرى گرفته اند، و این نیست مگر به خاطر اینکه آنها نیز همین معنا را از این دو جمله فهمیده اند.

نتیجه این نظریه چنین مى شود که جمله : معترضه یعنى جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم ... یا اینکه مى فرماید: رضیت لکم الاسلام دینا ) مجموعش جمله هائى معترضه جمله هائى که با یکدیگر کمال اتصال را دارند، و غرض واحدى را افاده مى کنند، غرضى که قائم به هر دو جمله است ، بدون اینکه در افاده آن با هم اختلافى داشته باشند، حال چه اینکه بگوئیم با آیه اى که از بالا و پائین این دو جمله را احاطه کرده اند ارتباط دارند، و یا نگوئیم ، چون همانطور که گفتیم این تردید هیچ اثرى در این معنا ندارد که این دو جمله کلامى واحدند، و هر دو معترضه هم هستند، و یک غرض را افاده مى کنند، و کلمه ( یوم ) که یک بار در جمله ( الیوم یئس الذین کفروا... ) آمده ، و یک بار دیگر در جمله ( الیوم اکملت لکم دینکم ... ) آمده ، یک روز را در نظر دارند، یک روزى که هم کفار از دین مسلمانان مایوس شدند، و هم دین خدا به کمال خود رسیده است .

منظور از روزى که کافران از (غلبه بر) دین مسلمانان ناامید شدند چه روزى است ؟#

حال باید دید منظور از کلمه ( یوم ) در جمله ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم ) چیست ؟ آن چه روزى است که کفار از دین مسلمانان مایوس شدند؟ و فهمیدند که دیگر نمى توانند دین اسلام را از بین ببرند، آیا آن زمانى است که اسلام با بعثت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) و دعوت آن جناب ظاهر شد؟ ودر نتیجه مراد از این جمله این است که خداى تعالى اسلام را بر شما نازل و دین را براى شما تمام و نعمت خود را بر شما به نهایت رسانید، و دیگر کفار نمى توانند به شما دست پیدا کنند؟

این را که به هیچ وجه نمى توان گفت ، براى اینکه این عبارت را براى هر کس بخوانى از آن چنین مى فهمد که مردم مسلمان دینى داشته اند، که به خاطر ناقص بودنش کفار طمع بسته بودند که دین آنان را باطل ساخته یا در آن دخل و تصرفى بکنند، و مسلمانان هم از همین جهت بر دین خود مى ترسیدند، و لیکن خداى تعالى دین آنان را تکمیل کرد، و آن نقص را بر طرف ساخت ، و نعمت خود را برآن مردم به حد کمال رسانید، و آنگاه به آن مردم فرمود: دیگر نترسید که دیگر کفار از دین شما مایوس شدند، و ما مى دانیم که عرب قبل از ظهور اسلام دینى نداشتند تا با بعثت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) به کمال رسیده باشد، و نعمتى نداشتند تا با آمدن اسلام آن نعمت تمام شود.

علاوه براینکه اگر آیه را اینطور معنا کنیم باید على القاعده جمله ( الیوم اکملت لکم دینکم ) را در اول آورده باشد، و جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا ) را دنبال آن تا معنا درست شود، (چون مایوس شدن کفار لازمه به کمال رسیدن دین است ، نه اینکه به کمال رسیدن دین لازمه مایوس شدن کفار باشد).

و یا آنکه مراد از کلمه ( یوم ) روز بعد از فتح است ، که خداى تعالى کید مشرکین قریش را باطل و شوکتشان را شکست ، و بنیان دین بت پرستیشان را منهدم و بت هایشان را خرد نمود، و امیدشان را از اینکه یک روز دیگر روى پاى خود بایستند و در مقابل اسلام صف آرائى نموده از نفوذ اسلام وانتشار آن جلوگیرى کنند قطع فرمود.

این احتمال نیز درست نیست زیرا آیه شریفه دلالت به اکمال دین دارد، و ما مى دانیم که بعد از فتح مکه دین خدا کامل و نعمتش تمام نشده بود، چون فتح مکه در سال هشتم هجرت اتفاق افتاد و بسیارى از واجبات دینى اسلام بعد از این سال نازل شد و بسیارى از حلالها و حرامها بین فتح مکه و بین درگذشت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) تشریع گردید.

علاوه بر اینکه جمله : ( الذین کفروا ) انحصارى به مشرکین عرب ندارد، بلکه مى فرماید بطور کلى کفار دنیا از دین مسلمانان مایوس ‍ شدند، دلیل بر این معنا معارضات و عهد و پیمانهائى است که بعد از فتح مکه همچنان علیه مسلمین معتبر و محترم شمرده مى شد و مشرکین عرب همچنان طبق مراسم جاهلیت به حج مى آمدند، و مراسم شرک را در آنجا انجام مى دادند، زنها لخت مادر زاد و مکشوف العوره طواف مى کردند، تا آنکه رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) امیر المؤ منین (علیه السلام ) را با آیات سوره برائت بدانجا گسیل داشت ، و بقایاى رسوم جاهلیت را ابطال نمود.

و یا مراد از کلمه ( یوم ) بعد از آیات سوره برائت است ، و آن زمانى است که اسلام تقریبا بر شبه جزیره عرب گسترش یافته ، آثار شرک از بین رفته ، سنن جاهلیت بمرد، زمانى که دیگر مسلمانان در معابد و معاهد دین و از آن جمله در مناسک حج احدى از مشرکین را نمى دیدند، که مراسم شرک را انجام دهد، روزگارى که دنیا به کام مسلمین شد، و خدا آن خوف و دلواپسى که مسلمین داشتند را مبدل به امنیت کرد، و دیگر هیچ چیزى را شرک خدا ندانستند.

این احتمال هم به هیچ وجه قابل قبول نیست زیرا مشرکین عرب هر چند که بعد از نزول سوره برائت و بر چیده شدن بساط شرک از دین مسلمانان مایوس شدند، و رسوم جاهلیت محو شد، الا اینکه دین اسلام هنوز کامل نشده بود، چون فرائض و احکامى بعد از سوره برائت نازل شد، از آن جمله فرائض و احکامى است که در سوره مائده آمد، و مفسرین اتفاق دارند بر اینکه سوره مائده در اواخر عمر رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) نازل شده ، و همه مى دانیم که بسیارى از احکام حلال و حرام و حدود و قصاص در این سوره است .

پس با نادرست بودن این سه احتمال که کلمه ( یوم ) به معناى دوره و ایام باشد نه یک روز خاصى که آفتاب در آن طلوع و غروب کرده باشد، و خلاصه وقتى نتوانستیم بگوئیم مراد از روز دوره پیدایش دعوت اسلامى ، و یا دوره بعد از فتح مکه ، و یا قطعه زمان بین نزول سوره برائت و رحلت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) است .

لا جرم و بناچار باید بگوئیم مراد از این کلمه یک روز معینى است ، روزى است که خود این آیه در آن روز نازل شده ، و قهرا روز نزول این سوره است ، البته این در صورتى است که جمله ( الیوم یئس الذین کفروا... ) معترضه و به حسب معنا مرتبط با آیه اى باشد که آن را احاطه کرده ، و یا بگوئیم نزول این آیه حتى بعد از نزول سوره و در روزى بوده که بعد از آن دیگر هیچ آیه اى نازل نشده ، چون دنبالش فرموده : ( امروز دیگر دین شما کامل شد ) .

(روز معین) مورد بحث چه روزى است ؟#

خوب ، حال مى پرسیم این روز معین چه روزى بوده ؟ آیا روز معینى بوده که مکه فتح شد؟ و یا روز معینى که سوره برائت نازل شد؟ در فساد این دو احتمال همان اشکالهاى سابق کافى است ، دیگر حاجتى به تکرار آنها و یا دلیل دیگر نیست .

و یا مراد از این روز معین روز عرفه در حجة الوداع است ، که بسیارى از مفسرین این را گفته اند، وبعضى از روایات هم بر طبق آن وارد شده ، در این صورت مى پرسیم معناى مایوس شدن کفار از دین مسلمانان در آن روز معین چیست ؟ آیا معنایش این است که مشرکین قریش از اینکه بار دیگر زورشان برسد که دین اسلام را از بین ببرند مایوس شدند، که بسیار احتمال بى پایه اى است براى اینکه مشرکین عرب دو سال قبل یعنى در فتح مکه مایوس شدند، که سال هشتم هجرت بود، نه در روز عرفه از حجة الوداع ، که سال دهم از هجرت بوده .

و یا معنایش این است که در روز نزول برائت مایوس شدند، که نزول سوره برائت در سال نهم بوده ، و قهرا آن روز معین هم در آن سال بوده ، و یا منظور این است که همه کفار از دین مسلمانان مایوس شدند هم مشرکین و هم یهود و هم نصارا و هم مجوس و هم سایرین ، که قهرا بر حسب این احتمال باید بگوئیم جمله الذین کفروا جمله اى است مطلق - که ما مى دانیم یهود و نصارا در آن روز از غلبه بر مسلمین مایوس نشده بودند، و قوت و شوکت اسلام از چهار دیوارى جزیرة العرب آن روز تجاوز نکرده بود.

و از جهتى دیگر باید در باره این روز یعنى روز عرفه دقت و تامل کنیم ، ببینیم چه رابطه اى بین روز عرفه یعنى روز نهم ماه ذى الحجه سال دهم هجرت با جمله : ( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى ) که در آیه مورد بحث قرار گرفته برقرار است .

چه بسا ممکن است کسى بگوید: رابطه این بوده که در آن روز امور حج به حد کمال رسید، چون رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) به نفس شریف خود در آن مراسم شرکت کرده بود و تک ، تک احکام حج را هم مى گفت و هم خودش پیاده مى کرد.

اما متاسفانه این احتمال را هم نمى توان پذیرفت ، براى اینکه دیدیم یکى از مناسکى که در آن سال به مسلمانان تعلیم داد حج تمتع بود، که چیزى نگذشت بعد از درگذشتش متروک شد، آن وقت چطور ممکن است تعلیم چنین حکمى را اکمال دین بنامیم ، و تعلیم نماز و روزه و حج و زکات و جهاد و سایر معارف را که قبلا تشریع شده بود تکمیل دین ندانیم ، و اصلا چطور ممکن است تعلیم یکى از واجبات دین را اکمال آن دین شمرد با اینکه اکمال خود آن واجب هم نیست تا چه رسد به اکمال مجموع دین ؟

از این هم که بگذریم این احتمال باعث مى شود که رابطه فقره اول یعنى جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم ) با فقره دوم یعنى جمله : ( الیوم اکملت لکم دینکم ) قطع بشود، چه رابطه اى تصور مى شود که میان تعلیم حج تمتع براى مسلمانان و میان مایوس ‍ شدن کفار از دین مسلمین بوده باشد؟

احتمال دیگر: روز معین روز نزول سوره مائده است#

و چه بسا ممکن است کسى دیگر بگوید: مراد این آیه این است که در این روز یعنى روز نزول سوره مائده با نازل شدن بقیه حلال و حرامها دین تکمیل شد، چون بعد ازآن روز دیگر حلال و حرامى نازل نشد، و مراد از اکمال دین این است که یاس بر دلهاى کفار مسلط گشته ، آثار این نومیدى و یاس بر چهره هاشان نمودار گشت .

بله ممکن است کسى چنین بگوید، و لیکن لازم است انسان چشم خود را باز کند و ببیند بنابراین احتمال منظور از جمله : ( الذین کفروا ) چه کسانى است ؟ اگر منظور کفار عرب است ، که در آن روز اثرى از آنها نمانده بود، تا در باره آنان صحبت شود و گفته شود اینها دیگر مایوس شدند، چون اسلام در سال نهم هجرت بساط شرک را از میان عرب بر چیده بود، کسى در آن میان نبود که به غیر اسلام تظاهرى بکند، و مگر حقیقت اسلام غیر این تسلیم است ، پس کفارى که مایوس شدند چه کسانیند.

و اگر منظور از این جمله کفار غیر عرب از سایر امتها و نژادهاى غیر عرب باشد، که همین چند سطر پیش گفتیم آنها از پیروز شدن بر اسلام مایوس نشده بودند.

آرى بار دیگر چشم خود باز کنیم ببینیم بسته شدن باب تشریع چه زمانى بوده ، آیا روز نزول سوره مائده که سوره مورد بحث ما است و به پایان رسیدن روز عرفه سال نهم بوده ؟ که روایات بسیارى وارد شده بر اینکه احکام و واجباتى بعد از آن روز نازل شد، و آنقدر این روایات بسیار است که نمى توان آنها را بى ارزش شمرد، و شما خواننده مى توانى این روایات را در تفسیر آیه صیف یعنى آیه کلاله در آخر سوره نساء و آیات ربا مطالعه کنید.

حتى از عمر بن خطاب روایت شده که دریکى از خطبه هاى خود گفت : آخرین آیه قرآنى که نازل شد آیه ربا بود، و نیز گفت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) از دنیا رفت و آیه ربا را براى ما بیان نکرد، بدین جهت از ربا هر مساله اى که مورد شک شما واقع شد احتیاط کنید، و تنها آن رفتارى را داشته باشید که یقین به حلال بودنش داشته باشید، (تا آخر حدیث ) و بخارى در صحیح از ابن عباس روایت کرده که گفت : آخرین آیه اى که بر رسول خدا (صلى الله علیه و آله ) نازل شد آیه ربا بود، و از این قبیل روایات بسیارى دیگر.

و هیچ دانشمندى نمى تواند این روایات را ضعیف بشمارد، و آیه را بر آنها ترجیح دهد ، براى اینکه آیه شریفه صریح در مفاد خود نیست و حتى ظهور هم ندارد که منظور از کلمه ( الیوم ) چه روزى است ، این روایات است که باید آن را معین کند، وقتى در باره آن روز احتمالهاى بسیار مى رود تعیین یک محتمل از میان چند محتمل دلیل مى خواهد، و این روایات که دست کمى از صرف احتمال ندارد، با فرضى که سند هم نداشته باشند و حال آنکه دارند و نیز نمى تواند بگوید: مراد از اکمال دین خالص شدن خانه خدا از مشرکین و کوچ کردن مشرکین از مکه به بیرون شهر است ، تا مسلمانان داخل شوند، و طورى حج کنند که با مشرکین مخلوط نشوند، براى اینکه چنین وضعى در سال قبل از سال نزول سوره پیدا شد، پس معناى تقیید کامل شدن دین به قید امروز چیست ؟ علاوه بر اینکه به فرضى که قبول کنیم که مخلوط نشدن مسلمانان با مشرکین اتمام نعمت باشد، که خود محل حرف و بلکه خنده آور است ، بارى چگونه بپذیریم این مخلوط نشدن اکمال دین نیز هست ، و چه معنائى مى توان براى این تعبیر پیدا کرد؟ آیا مخلوط نشدن مسلمانان با مشرکین اکمال دین مى تواند باشد؟ با اینکه دین ربطى به مخلوط شدن و نشدن چند جور انسان ندارد، دین عبارت است از مجموعه اى از عقائد و احکام که اکمال آن را نمى توان به عدد افراد متدینین به آن دانست ، و اما صاف شدن جو زندگى مسلمانان براى اجراى احکام اسلام ، و بر طرف شدن موانع و مزاحمات از عمل مسلمین به آن احکام نیز نمى تواند اکمال دین باشد، علاوه بر این پیدا شدن چنین جوى چه ارتباطى با نومید شدن کفار دارد؟.

ممکن است کسى بگوید: مراد از اکمال دین بیان همین محرماتى است که در آیه شریفه آمده تا مسلمانان به این بیان تمسک کرده دیگر از گوشت فلان و فلان حیوان نخورند، و در این اجتناب خود از کفار هم نترسند، براى اینکه کفار دیگر از دین آنان مایوس ‍ شدند، و خدا آنان را عزت داده ، دینشان را و خودشان را بر کفار غلبه داد.

ما از طرف صاحب این احتمال گفتار او را توضیح داده مى گوئیم : حکمت اینکه خداى تعالى در اول اسلام از میان محرمات تنها اکتفا کردند به ذکر این چهار حرام یعنى گوشت مردار، و خون ، و گوشت خوک ، و آنچه براى غیر خدا ذبح شود، که در بعضى از سوره هاى مکى قرار گرفته و جزئیاتى که مندرج در تحت این چهار عنوان است را بیان نکرد، همان حکمتى است که در آیات تحریم شراب به چشم مى خورد، و آن این است که قرآن کریم در تحریم خبائث و آن چه پلید است راه تدریج را پیش گرفت ، و همه را یکباره بیان نکرد، تا عرب از اسلام رمیده نشود، و در مسلمان شدن احساس دشوارى نکند، و آنها هم که ایمان آورده بودند که نوعا و بیشتر از طبقه فقراء بودند از اسلام بر نگردند.

به همین جهت همه محرمات از خوردنیها را وقتى بیان کرد که اسلام قوت و شوکت خود را یافت ، و خداى تعالى افراد مسلمین را زیاد نموده ، عزت و شوکتشان داده و به این وسیله مشرکین را از اینکه بتوانند مسلمانان را از اسلام رم دهند، و باز طمع غلبه بر مسلمین را در سر بپرورانند، و این امیدشان را که روزى با نیروى قاهره خود دین اسلام را از بین ببرند قطع نموده باشد، روزى آن جزئیات را بیان کرد که دیگر بر هیچ مسلمانى شایسته نباشد از کفار بترسد، و یا به خاطر رودربایستى آنان از این محرمات اجتناب نکند.

یکى از احتمالاتى که درباره مراد از ( یوم#

) در ( الیوم یئس الذین کفروا ) داده

شده و رد آن#

صاحب این احتمال از این بیان نتیجه گرفته که پس مراد از کلمه ( یوم ) روز عرفه از سال حجة الوداع است ، یعنى همان روزى که این آیه نازل شد، و همه جزئیات و تفاصیل محرمات را که تاکنون بیان نکرده بود بیان کرد، و بقیه رسوم جاهلیت را و خبائث مشرکین و اوهام خرافى آنان راباطل ساخت ، و با روشن ترین بیان ظهور و غلبه مسلمین بر مشرکین را بیان کرد، تا دیگر طمعى به از بین بردن اسلام نکنند و مسلمین هیچ احتیاجى به مدارا کردن با آنان و یا ترس از عواقب امور نداشته باشند.

لذا مى بینند که خداى سبحان در این آیه به مسلمانان خبر مى دهد که کفار خودشان از غلبه بر دین شما مایوس شدند شما چرا دل واپسید؟ و با اینکه خداى تعالى ضعف شما را مبدل به قوت و خوف شما را به امنیت و فقرتان را مبدل به غنا فرمود، دیگر نباید از آنها بترسید، بلکه باید از خدا ترسیده از تفاصیل و جزئیات آنچه خدا شما را نهى کرده اجتناب کنید، که در این اجتناب کردنتان کمال دین شما است ، این بود خلاصه اى از گفتار صاحب این قول و توضیح م.

لیکن این شخصى که به خیال خود خواسته بین همه آن احتمالات که ما ذکر کردیم و یا نکردیمْ جمع کند تا اشکال هر احتمالى را با اشکالى که متوجه احتمال دیگر مى شود رفع کند، در نتیجه در همه اشکالات و محذورات قرار گرفته ، و هم لفظ آیه را در هم و بر هم کرده ، و هم معناى آن ر ا .

اولا غفلت ورزیده از اینکه مراد از یاس اگر آن یاسى باشد که مستند به غلبه و قوت اسلام است ، و در ایام فتح مکه و یا نزول آیات برائت تحقق یافته ، دیگر صحیح نیست سخن از روز عرفه سال دهم هجرت به میان آورد، و بگوید جمله : ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم ) در آن روز نازل شده ، زیرا نومیدى کفار نزدیک به یک و یا دو سال جلوتر از آن روز اتفاق افتاده بود، چون فتح مکه دو سال قبل از دهم هجرت بوده ، و در چنین فرضى عبارت وافى و صحیح این بود که بفرماید: ( قد یئس الذین کفروا من دینکم ) (یعنى چندى قبل کفار از دین شما مایوس شدند)، نه اینکه بفرماید : امروز چنین شدند، همچنانکه خود این مرد آنجا که مى خواهد گفتار خود را توضیح دهد همین تعبیر را آورده ، و یا زمان گذشته و حال را مسکوت گذاشته ، بفرماید: ( انهم آیسون ) کفار مایوسند و او غفلت کرده از اینکه مساله تدرج در تحریم طعامهاى حرام که تحریم تدریجى آن را به تحریم تدریجى شراب قیاس کرده اگر منظورش تدرج از حیث تحریم بعضى افراد از تحریم بعضى دیگر است ، که قبلا گفتیم آیه شریفه چیزى را زائد بر آنچه قبلا تحریم شده بود تحریم نکرده ، همانهائى را تحریم کرده که آیات سوره بقره و انعام و نحل تحریم کرده بود، چون عنوان ( منخنقه ) و ( موقوذه ) اگر در آن آیات نیامده به هر جهت مصداق همان میته اى است که در آنها آمده بود.

و اگر منظورش تدرج از حیث بیان باشد، و خواسته باشد بگوید قرآن کریم اول محرمات را بطور اجمال بیان کرد، و سپس بطور تفصیل انگشت روى تک تک مصادیق آن گذشت ، تا مباد ا مردم از قبول همه آنها امتناع بورزند، این منظور نیز صحیح نیست ، براى اینکه آنچه قبل از این سوره یعنى سوره مائده بیان شده یعنى میته و خون و گوشت خوک و آنچه براى غیر خدا ذبح شده مصادیقش ‍ بیشتر است ، و بیشتر مورد ابتلاء مردم است ، و در دل مردم اثر مخالف مى گذارد تا آنچه در سوره مائده بیان شده ، یعنى حیوان خفه شده ، و کتک خورده ، چون اینگونه مردارها خیلى به ندرت اتفاق مى افتد، که مورد ابتلاء قرار گیرد، پس چه شد که این چهار عنوان که مهمتر و مورد ابتلاء بیشتر و سر و کار مردم با آنها زیادتر است ، تحریمش بدون ترس و دلواپسى صریحا اعلام شد، ولى امورى که خیلى کم اتفاق مى افتد و نسبت به آن چهار عنوان اصلا قابل اعتنا نیست تحریمش آرام آرام و به تدریج صورت گرفته ، و شارع اسلام از تحریم یک باره آنها از امتناع مردم دلواپس شده است ؟.

علاوه بر این گیرم ما قبول کنیم که تحریم یکباره آنها چنین محذورى داشته ، آیا تحریم مذکور اکمال دین است ؟ و آیا صحیح است که تشریع احکام را دین بنامند، و ابلاغ و بیان آن را اکمال دین بخوانند، باز گیرم که بیان احکام اکمال دین باشد امروز دین را براى شما تکمیل و نعمت را برایتان تمام کردیم .

از این هم که بگذریم خداى تعالى تنها در امروز نبوده که احکامى را بیان کرده ، بلکه در طول بیست و سه سال احکام بسیارى را تشریع و بیان کرده بود، چطور شد که تنها این چند حکم که امروز بیان شد عنوان اکمال دین و اتمام نعمت به خود گرفت ؟. و اگر منظورش این است که مراد از اکمال دین تعطیل شدن تشریع دین و بسته شدن باب آن است ، مى خواهد بفرماید بعد از این چند حکم دیگر هیچ حکمى تشریع نخواهد شد، در این صورت از این شخص مى پرسیم پس احکامى که بعد از نزول سوره مائده و قبل از رحلت رسول اللّه (صلى الله علیه وآله ) نازل شد چه بوده ؟ آیا آنها جزء دین نبودند، بلکه از این بالاتر احکامى که بعد از این آیه در خود این سوره آمده مورد سوال مى باشد، که آیا اینها جزء دین نیستند؟ خواننده محترم مى تواند با مطالعه دقیق آن آیات به آن احکام واقف گردد.

و بعد از همه این اشکالهاى بى جواب مى پرسیم در صورتى که منظور همان چند حکمى است که در عرفه ، دهم هجرت نازل شد معناى جمله : و ( رضیت لکم الاسلام دینا ) که تقدیرش ( الیوم رضیت لکم الاسلام دینا ) مى باشد چیست ؟ و چرا به این چند حکم منت نهاده شد؟ و چرا خداى سبحان تنها آن روز، اسلام را دینى پسندیده دانست ؟ با اینکه هیچ مزیتى تصور نمى شود که باعث این اختصاص گردد.

تازه بعد از همه این اشکالها و چراها بیشتر و یا قریب به بیشتر اشکالهائى که بر وجوه قبلى وارد بود بر این وجه نیز وارد است ، و ما دیگر با اعاده آنها گفتار خود را طول نمى دهیم و یامنظور از کلمه ( یوم ) روز معینى از روزهائى است که بین عرفه دهم هجرت و بین ورود رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) به مدینه طیبه است ، روزى که با بعضى از وجوه که در معناى یاس کفار و در معناى اکمال دین ذکر شده تناسب داشته باشد، در این صورت نیز اشکالهاى سابق که به تفصیل مذکور سابق وارد مى شد بر آن وارد مى شود.

مراد از ( یوم )

در آیه شریفه از نظر ما، با دقت نظر در تفسیر آیه شریفه#

این بود قسمتى از حرفهائى که بعد از مراجعه و تتبع از دیگران بدست آمده ، و یا حرفهائى که ممکن است کسى در معناى آیه مورد بحث بزند، و بطورى که ملاحظه کردید تاکنون به وجه قابل قبولى بر نخوردیم ، ناگزیر باید بحث را به طریقى دیگر، که با وضع خاص ‍ این کتاب تناسب دارد دنبال کنیم ، لذا از نو تفسیر آیه را شروع مى کنیم ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم ) کلمه یاس ‍ نومیدى در مقابل کلمه : ( رجاء ) ( امید ) است و دین آن معارفى است که از ناحیه خد اى تعالى نازل شده باشد، و دین مبین اسلام به تدریج نازل شده است ، و جمله مورد بحث دلالت مى کند بر اینکه کفار قبل از نزول این آیه و روزى که این آیه مربوط به آن روز است امید آن را داشته اند که بتوانند اسلام را از هر طریقى که شده از بین ببرند و همین وضع در هر زمانى مسلمانان را تهدید مى کرده و روز به روز دین آنان را در خطر داشته و این خطر آنقدر زیاد بوده که جا داشته مؤ منین از آن بر حذر باشند واز وقوع چنان خطرى بترسند.

پس اینکه فرموده : ( فلا تخشوهم ... ) خواسته است به مسلمانان تامین بدهد و بفرماید: بعد از امروز دیگر از بروز آن خطر نترسید، آیات زیر از وجود آن خطر خبر مى داد، و مى فرمود: ( ودت طائفه من اهل الکتاب لو یضلونکم ) ، و نیز مى فرمود: ( ود کثیر من اهل الکتاب لو یردونکم من بعد ایمانکم کفارا حسدا من عند انفسهم ، من بعد ما تبین لهم الحق ، فاعفوا و اصفحوا حتى یاتى اللّه بامره ، ان اللّه على کل شى ء قدیر ) .

این را هم مى دانیم که کفار آرزوى سرنوشت بد براى مسلمانان در سر نمى پروریدند، مگر به خاطر دین آنان و سینه هایشان تنگى نمى کرد، و دلهایشان غش نمى کرد مگر به خاطر همینکه دین آنان و عزت و شرف ایشان را از بین مى برد و آزادى ایشان را در انجام آنچه هوا و هوسشان اقتضاء مى کرد و نفوسشان بدان عادت داشته سلب مى کرد، و به شهوترانیهاى بى قید و شرطشان خاتمه مى داد.

بنابراین آنچه در نظر کفار مورد نفرت و انزجار بود دین مسلمانان بود نه خود آنان ، با اهل دین ، هیچ غرضى و عداوتى نداشتند، مگر از جهت دین حق آنان ، آنها نمى خواستند مسلمانان از بین بروند، و چنین مردمى در د نیا نباشند، بلکه مى خواستند نور خدا را خاموش سازند، و ارکان شرک را که در حال تزلزل قرار گرفته و داشت فرو مى ریخت تحکیم ببخشند، و مؤ منین را همانطور که د ر جمله : ( لو یردونکم کفارا... ) گذشت به کفر قبلى خود بر گردانند، همچنانکه در آیه زیر به این حقیقت تصریح نموده ، مى فرماید: ( یریدون لیطفوا نور اللّه بافواههم و اللّه متم نوره و لوکره المشرکون ) ، و نیز مى فرماید: ( فادعوا اللّه مخلصین له الدین ، و لوکره الکافرون ) .

و به همین جهت کفار هیچ همى به جز قطع این شجره طیبه و ریشه کن ساختن آن نداشتند، آنها تنها هدفشان این بود که از راه تفتین مؤ منین و راه دادن نفاق و تفرقه در بین جماعت آنان و گسترش شبه و خرافات در بین آنان ، و سر انجام افساد دین آنان ، این بنیان رفیع را سرنگون سازند.

به این منظور نخست این هدف را دنبال کردند که عزیمت و تصمیم هاى رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) را سست و با مال و جاه خود مقاصد آن جناب را العیاذ باللّه احمقانه قلمداد کنند، همچنانکه قرآن کریم به این معنا اشاره نموده مى فرماید: ( و انطلق الملا منهم ان امشوا و اصبروا على آلهتکم ان هذا لشى ء یراد ) ، و خلاصه بروید و با مایه گذارى از مال و قدرت خود خدایان خود را یارى کنید.

و یا این کار را از راه مخالطه و سازش کارى انجام مى دادند، که آیه زیر بدان اشاره نموده مى فرماید: ( ودوا لو تدهن فیدهنون ) و نیز مى فرماید: ( و لولا ان ثبتناک لقد کدت ترکن الیهم شیئا قلیلا ) ، و نیز مى فرماید: ( قل یا ایها الکافرون لا اعبد ما تعبدون و لا انتم عابدون ما اعبد ) روایات وارده در شان نزول این آیات موید گفتار ما است ، که آیات مذکور در صدد اشاره به این مطالبند.

آخرین امید کافران براى محو دین اسلام ، به مرگ پیامبر (ص) بسته شده بود#

بعد از نومیدى و نرسیدنشان به اهداف شومى که داشتند آخرین امیدى که به زوال دین و موت دعوت حقه آن بستند این بود که به زودى داعى به این دعوت و قائم به امر آن یعنى رسول خدا (صلى الله علیه و آله ) از دنیا مى رود، و فرزند ذکورى هم که اهدافش را تعقیب کند ندارد، و منشا این امیدواریشان این بود که آنها مى پنداشتند دعوت دینى هم یک قسم سلطنت و پادشاهى است ، که در لباس نبوت و دعوت و رسالت عرضه شده است ، پس اگر او بمیرد یا کشته شود اثرش منقطع ، و یادش و نامش از دلها مى رود، همانطور که وضع همه سلاطین و جباران چنین بوده است ، و یک پادشاه یا امپراطور هر قدر هم که در نیرومندى و دیکتاتورى و سوار شدن بر گرده مردم به نهایت درجه مى رسید به محضى که مى مرد یادش هم از دلها مى رفت ، و قوانین و سنت هایش با خود او دفن مى شد، جمله : ( ان شانئک هو الابتر ) بطورى که از روایات شان نزول بر مى آید به این حقیقت اشاره دارد.

پس همانطور که گفتیم این آرزو و آرزوهائى مثل آن بوده که امید شوم مذکور را در دلهاى کفار راه مى داده ، و به اطفاء نور دین به طمعشان مى انداخته ، و در نظر اوهام و خیالهاى خامشان زینت مى داده ، که این دعوت طاهره چیزى به جز یک پدیدار نیست ، که به زودى گردش روزگار دروغ بودنش را روشن نموده ، طومارش را بر مى چیند، و اثرش را از صفحه روزگار محو مى سازد، لیکن خوشبختانه ظهور تدریجى اسلام و غلبه آن بر هر دین و اهل دینى که به ستیز با آن پرداخت . و انتشار آوازه اش و اعتلاء کلمه اش به شوکت و قوت ، همه آن آرزوها را بباد داد، و در نتیجه کفار را از اینکه بتوانند عزیمت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله ) را تباه بسازند، در پاره اى از اهداف حرکتش را متوقف کنند، و به مال و یا جاه تطمیعش کنند به کلى مایوس شدند.

آرى قوت و شوکت اسلام کفار را از همه این راهها مایوس ساخت ، به جز یک راه و آن این بود که آن جناب فرزند ذکورى که جاى او را بگیرد و دعوتش را ادامه دهد ندارد در نتیجه با مرگ او دین او نیز خواهد مرد، چون این معنا بدیهى است که کمال دین از جهت احکام و معارفش به هر درجه اى که باشد خودش به خودى خود نمى تواند خود را حفظ کند.

و هیچ سنتى از سنن و ادیانى که آمده و مردم از آن پیروى کرده اند به حال نضارت و صفاى اولش باقى نمانده ، نه بخودى خود و نه به انتشار آوازه اش ، و نه به کثرت معتقدین به آن ، همچنانکه هیچ سنتى و دینى از راه قهر و جبر و تهدید و با فتنه و عذاب و یا عاملى غیر اینها، به کلى از بین نرفته ، بلکه هر دینى که از بین رفته به خاطر از بین رفتن حاملین آن دین و علماى آن کیش و کارگردانان آن بوده است .

آیه شریفه در مورد ولایت على (ع) و در روز غدیر خم که قیام دین به حامل شخصى مبدل به قیام به حامل نوعى شد، نازل گشته است#

از آنچه تاکنون گفته شد روشن گردید که تمامیت یاس کفار حتما باید به خاطر عامل و علتى بوده باشد که عقل و اعتبار صحیح آن را تنها عامل ناامیدى کفار بداند، و آن این است که خداى سبحان براى این دین کسى را نصب کند، که قائم مقام رسول خدا (صلى اللّه علیه وآله و سلم ) باشد، و در حفظ دین و تدبیر امر آن و ارشاد امت متدین کار خود آن جناب را انجام دهد، به نحوى که خلاى براى آرزوى شوم کفار باقى نماند، و کفار براى همیشه از ضربه زدن به اسلام مایوس شوند.

آرى مادام که امر دین قائم به شخص معینى باشد، دشمنان آن مى توانند این آرزو را در سر بپرورانند، که با از بین رفتن آن شخص ‍ دین هم از بین برود، ولى وقتى قیام به حاملى شخصى ، مبدل به قیام به حاملى نوعى شد، آن دین به حد کمال مى رسد، و از حالت حدوث به حالت بقاء متحول گشته ، نعمت این دین تمام مى شود، و این بعید نیست ، که جمله ( حتى یاتى اللّه بامره تا خدا امر خود بیاورد ) در آیه زیر اشاره به همین معنا باشد، توجه بفرمائید: ( ود کثیر من اهل الکتاب لو یردونکم من بعد ایمانکم کفارا حسدا من عند انفسهم ، من بعد ما تبین لهم الحق ، فاعفوا و اصفحوا حتى یاتى اللّه بامره ، ان اللّه على کل شى ء قدیر ) .

و این وجه خود موید روایاتى است که مى گوید آیه شریفه مورد بحث در روز غدیر خم در مورد ولایت على (علیه السلام ) نازل شد، یعنى روز هیجدهم ذى الحجه سال دهم هجرت ، و بنابراین دو فقره آیه به روشنترین ارتباط مرتبط مى شوند، و هیچیک از اشکالات گذشته هم وارد و متوجه نمى شود.

و شما خواننده بعد از آنکه معناى کلمه : ( یاس ) در جمله : ( الیوم یئس الذین ... ) را فهمیدى ، مى فهمى که کلمه ( الیوم ) ظرفى است که متعلق به ( یئس ) است ، و اگر در آیه شریفه ظرف جلوتر از متعلق آمده به منظور بزرگداشت آن روز، و موقعیت آن بوده ، چون گفتیم در آن روز دین خدا از حالت قیام به شخص در آمد، و قیامش به نوع مبدل گردید و حالت حدوث و ظهورش به حالت بقاء و دوام مبدل شد.

و این آیه شریفه نباید به آیه : ( الیوم احل لکم الطیبات ... ) مقایسه شود، براى اینکه زمینه اى که این آیه دارد غیر زمینه و سیاق آن آیه است ، زمینه آیه مورد بحث اعتراض و زمینه آن دیگرى استیناف (از نو سخن گفتن ) است ، و حکم دو آیه نیز مختلف است ، حکم آیه اولى یک حکم تکوینى است که از جهتى مشتمل بر بشارت و از جهتى دیگر بر تهدید است ، (نا امید شدن کفار از دین مسلمانان امرى است تکوینى ، و طبیعى ، که براى مسلمانان بشارت ، و براى کفار تهدید است )،

و اما آیه دوم حکمش یک حکم تشریعى و مبنى بر امتنان است ، (منت مى گذارد بر بشر و یا بر مسلمین که خدا طیبات را براى شما حلال کرد)، پس معلوم شد که جمله : ( الیوم یئس ... ) دلالت بر بزرگداشت آن روز دارد به خاطر اینکه آن روز روزى است مشتمل بر خیرى عظیم و فائده اى بى نظیر، و آن این است که کفار از دین مؤ منین مایوس شدند، و منظور از جمله : ( الذین کفروا ) همانطور که قبلا اشاره کردیم مطلق کفارند، چه مشرکین بت پرست ، و چه یهود و نصارا، و چه غیر ایشان ، به خاطر اینکه جمله مذکور مطلق است ، و هیچ قیدى در آن نیست .

جمله ( فلا تخشوهم و اخشون ) در مقام تهدید است نه در مقام منت گذارى#

و اما جمله : ( فلا تخشوهم واخشون ) نهى در آن ارشادى است ، نه مولوى ، و معنایش این است دیگر جائى براى ترسیدن شما باقى نمانده زیرا با نومیدى کفار آن خطر که قبلا از آن مى ترسیدید بر طرف شد و این پر واضح است که انسان بعد از آنکه از چیزى مایوس شد، دیگر آن را تعقیب نمى کند، چون در چنین حالتى مى داند که هر چه زحمت بکشد هدر مى رود، به همین جهت شما مسلمانان از امروز از ناحیه کفار ایمن خواهید بود، دیگر جا ندارد که از آنان بر دین خود بترسید، پس از آنان مترسید و از من بترسید.

از اینجا روشن مى شود که مراد از جمله : ( واخشون ) به مقتضاى سیاق این است که در امرى که باید در آن امر دلواپس باشید، و اگر ناامیدى کفار نبود جا داشت دچار ترس گردید، که مبادا کفار آن امر را که همان دین شما است از دست شما بربایند، از من بترسید، و این نوعى تهدید براى مسلمین است ، (مى خواهد بفرماید این منم که دین مردمى را به خاطر گناهانى که مرتکب مى شوند از آنها مى گیرم )، و به همین جهت ما آیه را حمل بر امتنان نکردیم .

موید گفتار ما که گفتیم آیه در مقام تهدید است ، نه منت گذارى ، این است که ترس از خدا در هر حالى واجب است ، و اختصاص به یک وضع خاص و شرطى مخصوص ندارد، پس معلوم مى شود منظور از جمله ( واخشون ) ترس خاصى است ، و در موردى مخصوص ، چون اگر چنین نباشد وجهى براى اضراب در جمله (پس از آنان نترسید بلکه از من بترسید)، به نظرنمى رسد.

خواهى گفت : هر وجهى که براى اضراب در آیه : ( فلا تخافوهم و خافون ان کنتم مؤ منین ) ، در نظر داشته باشید، همان وجه اضراب در آیه مورد بحث نیز هست ، در پاسـخ مى گوئیم : نمى توان آیه مورد بحث را با آن آیه شریفه مقایسه کرد، براى اینکه در آیه آل عمران ترس از خدا شرط شده به ایمان ، و فرموده اگر به خدا ایمان دارید از خدا بترسید، و خطاب هم در آن خطابى است مولوى ، و تکلیفى است شرعى ، مى خواهد بفرماید: براى هیچ مومنى شرعا جائز نیست که از کفار بر جان خود بترسد، و مثلا پا به فرار بگذارد بلکه بر او واجب است که تنها از خدا بترسد.

و جان کلام اینکه آیه شریفه آل عمران مؤ منین را نهى مى کند از کارى که صدور آن از مؤ منین حق و سزاوار نیست و آن ترس از کفار بر جان خویش است ، حال چه اینکه مامور شده باشند به خوف از خدا، و چه نشده باشند و به همین جهت این تکلیف را در جمله بعد دو باره با قیدى که مشعر به علیت آن است تعلیل نموده ، مى فرماید: ( و خافون ان کنتم مؤ منین ) به خلاف آیه مورد بحث که خشیت مؤ منین ترس از جان خود نیست بلکه ترس بر دینشان است ، ترسى نیست که نزد خداى سبحان مبغوض و منفور باشد.

چون ترس از اینکه مبادا کفار دین ما را از بین ببرند، در حقیقت تحصیل رضاى خدا است ، و اگر خداى تعالى آنان را از این ترس ‍ نهى فرموده به خاطر این است که سببى که باعث ترس مسلمانان بود یعنى امیدوارى کفار به اینکه بتوانند اسلام را از بین ببرند از بین رفت ، و از اثر افتاد، پس به همین دلیل نهى در این آیه که مى فرماید: ( فلا تخشون ) نهى ارشادى است ، همچنانکه امر در جمله ( واخشون ) امر ارشادى است ، و مفاد کلام این است که بر شما مسلمانان واجب است که در باره دین ترس داشته باشید، از اینکه مبادا کفار آن را از شما بربایند، لیکن این ترس تا امروز بجا و به مورد بود، چون کفار امید ضربه زدن داشتند، اما امروز دیگر مایوس ‍ شده اند، و آن علت ترس امروز به تقدیر الهى منتقل شده ، پس باید تنها از او بترسید (دقت بفرمائید).

پس این آیه به خاطر جمله : ( فلا تخشوهم و اخشون ) خالى از تهدید و تحذیر نیست ، براى اینکه در این جمله امر به ترسى مخصوص کرده ، نه ترس عمومى که در هر حالى بر مومن واجب است حال باید ببینیم این ترس خاص چه ترسى است ؟ و ترس از چیست ؟ و انگیره اى که این ترس را واجب کرده و خداى تعالى به خاطر آن انگیره و علت به این ترس امر کرده چیست ؟

هیچ اشکالى نیست در اینکه دو فقره مورد بحث یعنى ( الیوم یئس ... ) و جمله ( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى ... ) به یکدیگر مربوطند، و براى افاده یک غرض قالب گیرى شده اند، و در سابق بیان این معنا گذشت .

پس دینى که خداى تعالى امروز تکمیلش کرد، و نعمتى که تمامش فرمود که به حسب حقیقت یک چیز هستند همان چیزى بوده که کفار تا قبل از امروز به آن طمع بسته بودند، و مؤ منین هم از آن مى ترسیدند، و خداى تعالى کفار را مایوس نموده ، دین خود را تکمیل و نعمت خود را تمام کرد، و در نتیجه نهى کرد از اینکه از کفار بترسید، پس آن امرى و آن چیزى که خداى تعالى مسلمانان را امر فرموده به اینکه در باره آن چیز از او بترسند، همان چیزى است که نهیشان کرد از اینکه در باره آن از کفار بترسند، و آن چیز عبارت است از خاموش شدن نور دین و مسلوب شدن این نعمت و موهبت ، به دست کفار.

خداى تعالى در آیاتى دیگر بیان کرده که هیچ سببى و علتى این نعمت را از بین نمى برد، مگر کفر ورزیدن به آن ، و مسلمانان را با شدیدترین لحن از چنین عملى تهدید نموده ، فرمود: ( ذلک بان اللّه لم یک مغیرا نعمة انعمها على قوم ، حتى یغیروا ما بانفسهم و ان اللّه سمیع علیم ) ، و نیز فرموده : ( و من یبدل نعمة اللّه من بعد ما جاءته فان اللّه شدیدالعقاب ) و در آیه شریفه زیر مثلى کلى براى نعمت خدا زده ، که کفران به آن ، آن را به چه صورت در مى آورد، چنین مى فرماید: ( و ضرب اللّه مثلا قریة کانت آمنة مطمئنة یاتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بانعم اللّه فاذاقها اللّه لباس الجوع و الخوف بما کانوا یصنعون ) .

بنابراین آیه مورد بحث هم که مى فرماید: ( الیوم یئس ...دینا ) اعلام مى کند به اینکه دین مسلمانان همچنان از ناحیه کفار در امنیت و از خطرى که ممکن است از ناحیه آنان متوجهش شود محفوظ است ، و هیچ فسادى و خطر زوالى متوجه این دین نمى شود، مگر از ناحیه خود مسلمانان به اینکه این نعمت تامه الهى را کفران کنند، و این دین کامل و مرضى را ترک گویند، در آن روز است که خداى تعالى نعمت خود را از آنان سلب نموده ، و به نقمت و خوارى مبدلش مى سازد، و لباس خوف و جوع بر تنشان مى کند، همچنانکه دیدیم مسلمانان کفران کردند، و خدا هم آن کار را کرد.

حال اگر کسى بخواهد بفهمد این آیه با جمله : ( فلا تخشوهم واخشون ) تا چه اندازه پیش گوئى کرده ، باید سیرى دقیق در حال عالم اسلامى امروز بکند آنگاه به عقب برگشته حوادث تاریخى را مورد دقت قرار دهد، تا به ریشه قضایا و به موى رگهاى آن پى ببرد.

آیاتى که در قرآن کریم سخن از ولایت دارد ارتباط تامى با مضمون این آیه یعنى تحذیر و تهدید آن دارد، و خداى تعالى در کتابش ‍ بندگان خود را در هیچ بابى و هیچ مطلبى از عذاب خودش تحذیر نکرده مگر در باب ولایت ، و تنها در این مورد است که پى در پى مى فرماید: ( و یحذرکم اللّه نفسه ) ، و در آیه مورد بحث هم فرموده : ( واخشون ) ، و تعقیب این بحث به بیش از این مقدار از وضع این کتاب که عهده دار تفسیر آیات است بیرون شدن است ، و لذا از این بحث مى گذریم .

معناى تمام و کمال و فرق آن دو#

کلمه ( اکمال ) و کلمه ( اتمام ) معنائى نزدیک به هم دارند، راغب مى گوید کمال هر چیزى عبارت است از اینکه غرض از آن چیز حاصل بشود و در معناى کلمه ( تمام ) گفته تمام بودن هر چیز منتهى شدن آن به حدى است که دیگر احتیاج به چیزى خارج از خود نباشد ، به خلاف ناقص که محتاج به چیزى خارج از ذات خودش است تا او را تمام کند.

و شما خواننده محترم مى توانید از راهى دیگر معناى این دو کلمه را تشخیص دهید، و آن این است که بدانید که آثار موجودات دو نوع است .

یک نوع از موجودات وقتى اثر خود را مى بخشند که همه اجزاى آن جمع باشد، (مثلا اگر مانند معجون اجزائى دارد، همه آن اجزاء موجود باشد، که اگر یکى از آن اجزاء نباشد معجون و دار و اثر خود را نمى بخشد)، و مانند روزه که مرکب است از امورى که اگر یکى از آنها نباشد روزه روزه نمى شود، مثلا اگر کسى در همه اجزاى روز از خوردن و سایر محرمات امساک بکند ولى در وسط روز در یک ثانیه دست از امساک بر دارد، و جرعه اى آب فرو ببرد، روزه اش روزه نیست . از جمع شدن اجزاء اینگونه امور تعبیر مى کنند به تمامیت و در قرآن کریم مى فرماید: ( ثم اتمواالصیام الى اللیل ) و یا مى فرماید: ( و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا ) .

و نوع دیگر قسمتى از اشیاء هستند که اثر بخشیدن آنها نیازمند به آن نیست که همه اجزاى آن جمع باشد، بلکه اثر مجموع اجزاء مانند مجموع آثار اجزاء است ، هر یک جزئى که موجود بشود اثرش هم مترتب مى شود (البته اثرى به مقدار خود آن جزء) و اگر همه اجزاء جمع شود همه اثر مطلوب حاصل مى شود، مانند روزه که اگر یک روز روزه بگیرى ، اثر یک روز را دارد، و اگر سى روز بگیرى اثرسى روز را دارد، تمامیت را در این قسم ( کمال ) مى گویند و در قرآن کریم فرموده : ( فمن لم یجد فصیام ثلاثه ایام فى الحج و سبعه اذا رجعتم تلک عشره کامله ) .

و نیز فرموده : ( و لتکملوا العده ) ، که در اینگونه امور اثرهم بر بعض مترتب مى شود و هم بر کل ، و در گفتگوهاى روزانه خود مى گوئیم امر فلانى تمام و عقل او کامل شد و عکس این را نمى گوئیم یعنى نمى گوئیم عقل فلانى تمام و امر او کامل شد.

و اما فرق بین دو واژه ( اکمال ) و ( تکمیل ) و همچنین ( اتمام ) و ( تتمیم ) همان فرقى است که بین دو باب افعال و تفعیل است ، باب افعال در اصل و به حسب اصل لغت دلالت بر دفعه یکبارگى و باب تفعیل دلالت بر تدریج دارد، هر چند که در اثر تحولها که واژه عرب دیده بسیار مى شود که در این دو باب دخل و تصرف شده ، آن دو را به معنائى دور از مجراى مجردش و یا از معناى اصلیش برگرداندند، همچنانکه این برگشت از معناى اصلى دو باب افعال و تفعیل را در کلماتى از قبیل : ( احسان تحسین ) ( اصداق تصدیق ) ( امداد تمدید ) ( افراط تفریط ) و غیر اینها مشاهده مى کنیم ، که چگونه معناى اصلى کلمه برگشته ، و معناى الفاظ مذکور چنین مى شود. ( احسان نیکى کردن تحسین نیکى دیگران را ستودن ) ( اصداق مهریه دادن تصدیق گفتار دیگران راتصدیق کردن ) ( امداد کمک کردن تمدید مدت مقرر را تمدید کردن ) ، ( افراط زیاده روى کردن - تفریط کوتاه آمدن ) علت این تحول این بوده که معناى اصلى کلمه را با خصوصیات مورد آن آمیخته اند، و به تدریج الفاظ در همان خصوصیات استعمال شده و آن معانى را به خود گرفته است .

مراد از (دین) و (نعمت) در (الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى)#

نتیجه بیان گذشته این شد که آیه : ( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى ) ، مى فهماند که مراد از دین مجموع معارف و احکام تشریع شده است چیزى که هست امروز مطلبى بر آن معارف و احکام اضافه شده ، و مراد از ( نعمت ) هر چه باشد امرى معنوى و واحد است ، و کانه ناقص بوده ، یعنى اثرى که ب اید نداشته ، امروز آن نعمت ناقص تمام شد، و در نتیجه امروز آن معارف و احکام اثرى که باید داشته باشند دارا شده است .

و کلمه نعمت بر وزن ( فعله ) صیغه اى است که در مواردى که بخواهى از نوع چیزى سخن بگوئى در این قالب مى گوئى ، و نعمت بر اى هر چیز عبارت است از نوع چیرهائى که با طبع آن چیز بسازد، و طبع او آن چیز را پس نزند و موجودات جهان هر چند که از حیث اینکه در داخل نظام تدبیر قرار گرفته اند، همه به هم مربوط و متصلند، و بعضى که سازگار با بعض دیگرند نعمت آن بعض ‍ بشمار مى روند و در نتیجه اکثر و یا همه آنها وقتى با یکدیگر مقایسه شوند نعمت خواهند بود همچنانکه خداى تعالى فرموده : ( و ان تعدوا نعمة اللّه لا تحصوها ) ، و نیز فرموده : ( و اسبغ علیکم نعمه ظاهره و باطنه ) .

الا اینکه خداى تعالى بعضى از این نعمتها را به اوصاف بدى چون 1 شر 2 پست 3 لعب 4 لهو و اوصاف دیگرى ناپسند توصیف کرده ، یکجا فرموده : ( و لا یحسبن الذین کفروا انما نملى لهم خیر لانفسهم انما نملى لهم لیزدادوا اثما و لهم عذاب مهین ) و در جاى دیگر فرموده : ( و ما هذه الحیوة الدنیا الا لهو و لعب و ان الدار الاخرة لهى الحیوان ) و در جائى دیگر فرموده : ( لا یغرنک تقلب الذین کفروا فى البلاد، متاع قلیل ثم ماواهم جهنم و بئس المهاد ) و در جاهاى دیگر آیاتى دیگر در این باره آورده .

آنچه که انسان با تصرف در آن راه خدا را طى کند نعمت است#

و این سنخ آیات قرآنى دلالت دارد بر اینکه این چیرهائى که ما نعمتش مى شماریم وقتى نعمتند که با غرض الهى موافق باشد، و آن غرضى را که خدا این موجودات را بدان جهت خلق کرده تامین شوند، و ما مى دانیم که آنچه خداى تعالى براى بشر خلق کرده بدین جهت خلق کرده که او را مدد کند در اینکه راه سعادت حقیقى خود را سریعتر طى کند، و سعادت حقیقى بشر نزدیکى به خداى سبحان است ، که آنهم با عبودیت و خضوع در برابر پروردگار حاصل مى شود، آرى خداى تعالى مى فرماید: ( و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون ) .

و بنابراین پس هر موجودى که انسان در آن تصرف مى کند تا به آن وسیله راه خداى تعالى را طى کند، و به قرب خدا و رضاى او برسد، آن موجود براى بشر نعمت است ، و اگر مطلب به عکس شد یعنى تصرف در همان موجود باعث فراموشى خدا و انحراف از راه او، و دورى از او و از رضاى او شد، آن موجود براى انسان نقمت است ، پس هر چیزى فى نفسه براى انسان نه نعمت است و نه نقمت ، تا ببینى انسان با آن چه معامله اى بکند، اگر در راه عبودیت خداى تعالى مصرفش کند، و از حیث آن تصرفى که گفتیم روح عبودیت در آن بدمد، و در تحت ولایت خدا که همان تدبیر ربوبى او بر شؤ ون بندگان است قرارش دهد، آن وقت براى او نعمت خواهد بود، و لازمه این حرف این است که نعمت در حقیقت همان ولایت الهى است ، و هر چیزى وقتى نعمت مى شود که مشتمل بر مقدارى از آن ولایت باشد، همچنانکه خداى عزّوجلّ فرموده : ( اللّه ولى الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الى النور ) ، و نیز فرموده : ( ذلک بان اللّه مولى الذین آمنوا و ان الکافرین لا مولى لهم ) و نیز در باره رسول گرامیش فرموده : ( فلا و ربک لا یومنون حتى یحکموک فیما شجر بینهم ، ثم لا یجدوا فى انفسهم حرجا مما قضیت ، و یسلموا تسلیما ) اینها و آیاتى دیگر ولایت الهى و آثار آن را بیان مى کند.

پس اسلام که عبارت است از مجموع آنچه از ناحیه خداى سبحان نازل شده ، تا بندگانش به وسیله آن اسلام ، وى را عبادت کنند یکى از ادیان الهى است ، و این دین بدان جهت که از حیث عمل به آن مشتمل است بر ولایت خدا و ولایت رسول او و ولایت اولیاى امر، بدین حیث نعمت خداى تعالى است ، و آن هم چه نعمتى که قابل قیاس با هیچ نعمت دیگر نیست .

دین اسلام از حیث اشتمال آن بر ولایت خدا ورسول و اولیاء امر، نعمت است#

و ولایت خداى سبحان یعنى سرپرست او نسبت به امور بندگان و تربیت آنان به وسیله دین تمام نمى شود مگر به ولایت رسولش ، و ولایت رسولش نیز تمام نمى شود مگر به ولایت اولى الامر که بعد از درگذشت آن جناب و به اذن خداى سبحان زمام این تربیت و تدبیر را به دست بگیرند، همچنانکه خداى تعالى به این مطلب تصریح کرده مى فرماید: ( یا ایها الذین آمنوا اطیعوا اللّه و اطیعوا الرسول و اولى الامر منکم ) ، که معناى آن در بحثى مفصل گذشت ، و نیز مى فرماید: ( انما ولیکم اللّه و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة ، و یوتون الزکوة و هم راکعون ) ، که ان شاء اللّه تعالى بحث در معناى آن بزودى مى آید.

جمله : ( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى ... ) ناظر است برکمال یافتن دین خدا در تشریع ، و تمامیت یافتن ولایت نعمت با نصب#

( اولى الامر )

پس حاصل معناى آیه مورد بحث این شد: امروز که همان روزى است که کفار از دین شما مایوس شدند مجموع معارف دینیه اى که به شما نازل کردیم را با حکم ولایت کامل کردیم ، و نعمت خود را که همان نعمت ولایت یعنى اداره امور دین و تدبیر الهى آن است برشما تمام نمودیم ، چون این تدبیر تا قبل از امروز با ولایت خدا و رسول صورت مى گرفت ، و معلوم است که ولایت خدا و رسول تا روزى مى تواند ادامه داشته باشد که رسول در قید حیات باشد، و وحى خدا همچنان بر وى نازل شود، و اما بعد از در گذشت رسول و انقطاع وحى دیگر رسولى در بین مردم نیست تا از دین خدا حمایت نموده و دشمنان را از آن دفع کند، پس بر خدا واجب است که براى ادامه تدبیر خودش کسى را نصب کند، و آن کس همان ولى امر بعد از رسول و قیم بر امور دین و امت او مصداق جمله : ( و اولى الامر منکم ) است .

پس ولایت که مشروع واحدى است تا قبل از امروز ناقص بود، و به حد تمام نرسیده بود، امروز با نصب ولى امر، بعد از رسول تمام شد.

و وقتى دین خدا در تشریعش به حد کمال رسید، و نعمت ولایت تمام شد ( رضیت لکم الاسلام دینا ) من اسلام را بدان جهت که دینى از ادیان توحید است براى شما پسندیدم ، در این دین غیر از خدا کسى پرستیده نمى شود، و با در نظر گرفتن اینکه طاعت همان عبادت است قهرا غیر از او کسى اطاعت نمى شود، آرى تنها خدا و کسى که خدا فرموده باشد یعنى رسول و اولى الامر اطاعت مى شود.

پس آیه شریفه خبر مى دهد از اینکه مؤ منین امروز دیگر خوف سابق را ندارند و دین سابقشان مبدل به امنیت شده ،و خداى تعالى براى مؤ منین دین را پسندیده ، که متدین به دین اسلام شوند، (که دین توحید است یعنى غیر از خدا در آن دین کسى اطاعت و پرستش نمى شود)، پس بر مؤ منین است که تنها او را پرستش کنند، و چیزى را در اطاعت شریک او نسازند، مگر کسى را که خود او دستور داده اطاعتش کنند.

و اگر خواننده گرامى در آیه شریفه زیر دقت کند که مى فرماید: ( وعد اللّه الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات ، لیستخلفنهم فى الارض کما استخلف الذین من قبلهم ، ولیمکنن لهم دینهم الذى ارتضى لهم ، و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبدوننى لا یشرکون بى شیئا، و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون ) .

و پس از دقت کامل در آن فقرات آن را با فقرات آیه شریفه : ( الیوم یئس الذین کفروا من دینکم ... ) تطبیق کند، آن وقت کاملا متوجه مى شود که در آیه مورد بحث یکى از مصادیق وعده ، در آیه سوره نور انجاز و عملى شده است ، چون به نظر ما زمینه گفتار در جمله : ( یعبدوننى لا یشرکون بى شیئا ) زمینه معرفى نتیجه است ، همچنانکه جمله ( و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون ) هم به این معنا اشاره دارد، مى خواهد بفرماید: ایمان و عمل صالح نتیجه اش آن است که مؤ منین صاحب کره زمین شوند، و بر روى زمین شرکى باقى نماند بطورى که اگر کسى باز هم شرک بورزد، در حقیقت بدون هیچ بهانه اى تبهکار و منحرف شده است .

و با در نظر گرفتن اینکه سوره نور قبل از سوره مورد بحث نازل شده ، به شهادت اینکه داستان افک (تهمت به عایشه ) و آیه تازیانه زدن به زناکاران و آیه حجاب و آیاتى دیگر در آن سوره واقع شده ، مطلب کاملا روشن مى شود.

اضطرار و حکم ثانوى براى خوردن مردار#

کلمه ( مخمصه ) به معناى قحطى و گرسنگى ، و کلمه : ( تجانف ) به معناى تمایل است ، ثلاثى مجرد آن جنف با جیم است که به معناى این است که دو پاى شخصى متمایل به خارج از اندام خود بشود، و در نتیجه گشاد راه برود در مقابل کلمه ( حنف ) با حاء است ، که به این معنا است که پاهاى شخصى از حالت استقامت متمایل به طرف داخل بشود، بطورى که وقتى راه مى رود پاها به یکدیگر سائیده بشود.

از سیاق آیه سه نکته استفاده مى شود، اول اینکه جواز خوردن گوشت و چیرهاى دیگرى که در آیه حرام شده حکمى اولى نیست ، حکم اولى همان حرمت است ، بلکه حکم ثانوى و مخصوص زمانى است که شخص مسلمان اگر از آن محرمات سد جوع نکند از گرسنگى مى میرد، دوم اینکه حکم جواز محدود به اندازه اى است که از مردن جلوگیرى کند، و ناراحتى گرسنگان رابر طرف سازد، پس چنین کسى نمى تواند شکم خود را از گوشت مردار پر کند، سوم اینکه صفت مغفرت و مثل آن صفت رحمت همانطور که با گناهان مستوجب عقاب ارتباط دارد، و مایه محو عقاب آنها مى شود، همچنین با منشا آن نافرمانیها که همان حکم خدا است نیز متعلق مى شود، و خلاصه کلام اینکه مغفرت و رحمت یک وقت متوجه معصیت یعنى مخالفت با حکم خدا مى شود، و آن را مى آمرزد و یک وقت متوجه خود حکم مى شود، و آن را بر میدارد مثل همین مورد که خداى تعالى حکم حرمت را برداشته ، تا اگر کسى از روى ناچارى گوشت مردار را خورد گناه نکرده باشد، و در نتیجه مستوجب عقاب نیز نشده باشد.