تفسیر آیات ۱ تا ۱۶ سورهٔ عبس

به نام خداوند بخشنده مهربان چهره درهم کشید و روى بگردانید (1).

که چرا آن کور نزد وى آمد (2).

تو چه دانى شاید او در پى پاک شدن باشد (3).

و یا در برخورد ناگهان متذکر شده در پى پاک شدن بیفتد (4).

اما آنکه توانگرى را به رخ مردم مى کشد (5).

تو به او روى خوش نشان مى دهى (6).

فکر مى کنى اگر هم پاک نشود مسؤول نیستى (7).

و اما آنکه شتابان نزد تو آمده (8).

در حالى که از خدا مى ترسد (9).

تو از او تغافل مى کنى (10).

چنین مکن که این قرآن یک تذکر و یادآورى است (11).

هر کس بخواهد از آن پند گیرد (12).

تذکارى است در صحیفه هایى ارجمند (13).

والا و پاکیزه است (14).

که بدست سفیرانى نوشته شده (15).

گرامى و نیکو (16).

اشاره به شان نزول این آیات و غرض سوره که عبارتست از عتاب هر کس که ثروتمندان#

روایاتى از طرق اهل سنت وارد شده که این آیات درباره داستان ابن ام مکتوم نابینا نازل شد، که روزى بر رسول خدا ( صلى اللّه علیه و آله و سلم) وارد شد در حالى که جمعى از مستکبرین قریش نزد آن جناب بودند و با ایشان درباره اسلام سخنان سرى داشتند، رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) از آمدن ابن ام مکتوم چهره در هم کشید، و خداى تعالى او را مورد عتاب قرار داد که چرا از یک مردى تهى دست چهره در هم کردى ؟.

از طرق شیعه هم روایاتى به این معنا اشاره دارد.

ولى در بعضى دیگر از روایات شیعه آمده که مردى از بنى امیه نزد آن جناب بوده، و او از آمدن ابن ام مکتوم چهره درهم کشید، و آیات، در عتاب او نازل شد، که - ان شاء اللّه - بحث مفصل این معنا در بحث روایتى آینده از نظرتان خواهد گذشت.

و به هر حال غرض سوره، عتاب هر کسى است که ثروتمندان را بر ضعفاء و مساکین از مؤمنین مقدم مى دارد، اهل دنیا را احترام مى کند و اهل آخرت را خوار مى شمارد، بعد از این عتاب رشته کلام به اشاره به خوارى و بى مقدارى انسان در خلقتش و اینکه در تدبیر امورش سراپا حاجت است و با این حال به نعمت پروردگار و تدبیر عظیم او کفران مى کند کشیده شده، و در آخر سخن را با ذکر قیامت و جزاء و تهدید مردم خاتمه مى دهد، و این سوره بدون هیچ تردیدى در مکه نازل شده است.

خبرى عتاب آمیز حاکى از روى گرداندن یک مرد نابینا و عنایت و توجه به توانگران#

یعنى چهره در هم کشید و روى بگردانید.

این جمله علت عبوس شدن را بیان مى کند، و لام تعلیل در تقدیر است و تقدیر آن ( لان جاءه الاعمى ) است.

این آیه حال از فاعل فعل ( عبس و تولى ) است، و کلمه تزکى به معناى در پى پاک شدن از راه عمل صالح است. که بعد از تذکر یعنى پندپذیرى و بیدارى و پذیرفتن عقائد حقه دست مى دهد، چون ( نفع ذکرى ) همین است که آدمى را به تزکى دعوت مى کند، یعنى به ایمان و عمل صالح مى خواند.

و حاصل معنا این است که آن شخص چهره در هم کشید، و از آن شخص نابینا که نزدش آمده بود روى بگردانید، با اینکه او خبر نداشت آیا مرد نابینا مردى صالح بود، و با اعمال صالح ناشى از ایمان خود را پاکیزه کرده بود یانه، شاید کرده بود، و یا آمده تا با تذکر و اتعاظش به مواعظ رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) بهره مند شده، در نتیجه به تطهیر خود موفق گردد.

در این آیات چهارگانه عتاب شدیدى بکار رفته، و این شدت از این جهت بیشتر مى شود که دو آیه اول در سیاق غیبت آمده، که مى فهماند خدا از او روى گردانیده، رو در رو با او سخن نگفته، و دو آیه اخیر را در سیاق خطاب آورده، چون توبیخ در مخاطبه حضورى بیشتر است، و حجت و استدلال هم وقتى رو در رو گفته شود الزام آورتر است، آن هم بعد از روى گردانى، و مخصوصا با سرکوبى خود خدا و بدون واسطه غیر.

و در اینکه از آن شخص تعبیر به اعمى - کور - کرد توبیخى بیشتر استفاده مى شود، براى اینکه محتاجى که به انسان مراجعه مى کند اگر نابینا باشد و حاجتش هم حاجتى دینى باشد، و خلاصه ترس از خدا او را وادار کرده باشد که با نداشتن چشم به ما مراجعه کند، ما بیش از سایر مراجعه کنندگان باید به او ترحم کنیم، و بیشتر به او روى آورده مورد عطوفتش قرار دهیم، نه اینکه چهره در هم بکشیم و روى از او برتابیم.

بعضى گفته اند: بنابر اینکه شخص مورد عتاب رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) باشد تعبیر از آن جناب به ضمیر غایب براى این بوده که به قداست ساحت آن جناب اشاره کند، و بطور کنایه بفهماند گویا آن کسى که چنین عملى کرده رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) نبوده، چون مثل چنین عملى از مثل آن جناب سر نمى زند، و در نوبت دوم که از آن جناب به ضمیر خطاب تعبیر کرده نیز قداست ساحت آن حضرت منظور بوده، چون همیشه اقبال بعد از اعراض، اجلال و احترامى از طرف است.

و لیکن این حرف درست نیست، چون با خطاب ( و اما من استغنى فانت له تصدى... ) نمى سازد، و توبیخ در آن از توبیخ در آیه ( عبس و تولى ) بیشتر است، و بطور قطع هیچ ایناسى هم در آن نیست.

کلمات ( غنى ) و ( استغناء ) و ( تغنى ) و ( تغانى ) بطورى که راغب گفته به یک معنى مى باشند. پس مراد از ( من استغنى ) کسى است که خود را توانگر نشان دهد، و ثروت خود را به رخ مردم بکشد. و لازمه این عمل این است که بخواهد از سایرین سر و گردنى بلندتر باشد، و ریاست و عظمتى در چشم مردم داشته باشد، و از پیروى حق عارش بیاید، همچنان که در جاى دیگر فرمود: ( ان الانسان لیطغى ان راه استغنى ) و کلمه ( تصدى ) به معناى متعرض شدن و روى آوردن به چیزى و اهتمام در امر آن است.

در این آیه و شش آیه بعدش اشاره مفصلى است به اینکه ملاک در آن عبوس شدن و پشت کردن چه بوده، که به خاطر آن مستوجب عتاب شده، حاصل آن این است که : تو خیلى به وضع مستکبران و اعراض کنندگان از پیروى حق مى پردازى، و زیاد به وضع آنها اعتناء مى کنى، در حالى که اگر او نخواهد خود را پاک کند بر تو تکلیفى نیست، و بر عکس از وضع آن کس که خود را پاک کرده و از خدا مى ترسد بى اعتنایى مى کنى .

( و ما علیک الا یزکى ) - بعضى گفته اند: کلمه ( ما ) نافیه است، و معنایش این است که : اگر او نخواست خود را تزکیه کند حرج و مسؤولیتى بر تو نیست، تا رهایى از آن مسؤولیت تو را حریص کند به مسلمان شدن او، و غفلت ورزیدن از آنهایى که قبلا به طیب خاطر مسلمان شده اند.

بعضى گفته اند: کلمه ( ما ) استفهام انکارى است، و به آیه چنین معنا مى دهد:

( چه چیز و چه مسؤولیت و ضررى متوجه تو مى شود اگر او نخواهد خود را از کفر و فجور پاک کند؟ تو یک رسول بیشتر نیستى ، و جز ابلاغ رسالت مسؤولیتى ندارى ) .

بعضى دیگر گفته اند: کلمه ( ما ) به معناى ( لا ) ى نافیه است، و معنایش این است که : ( از عدم تزکیه او از کفر و فجور باکى به خود راه نمى دهى ) ، و این معنا با سیاق عتابى که قبل از این آیه و قبل از قبل این آیه بود سازگارتر است.

کلمه ( سعى ) به معناى سرعت در دویدن است، پس معناى آیه به حسب آنچه مقام دست مى دهد این است که : آن کس که به شتاب نزدت مى آید تا بوسیله معارف دین و مواعظى که از تو مى شنود خود را پاک کند، ( و هو یخشى ) در حالى که از خدا مى ترسد، و خشیت خود آیت و نشانه آن است که او بوسیله قرآن متذکر شده است، همچنان که فرمود: ( ما انزلنا علیک القران لتشقى الا تذکره لمن یخشى ) ، و نیز فرموده : ( سیذکر من یخشى ) .

( فانت عنه تلهى ) - اصل کلمه ( تلهى ) ( تتلهى ) بوده، یعنى خود را بکار دیگر مى زنى، و از چنین مردى که آمده که به راستى خود را اصلاح کند غافل مى مانى، و اگر ضمیر ( انت ) را در این آیه و در آیه ( فانت له تصدى ) و ضمیر ( له ) و ( عنه ) را در آن دو مقدم بر فعل آورده، همه براى تأکید در عتاب و تنبیه است.

کلمه ( کلا ) باز داشتن از همان عملى است که به خاطر آن عتابش فرمود یعنى عبوس کردن قیافه و روى گردانى از کسى که از خدا مى ترسد، و مشغول شدن و پرداختن به کسى است که خود را بى نیاز مى داند.

اشاره به اینکه قرآن کریم ( تذکره ) است#

و ضمیر در جمله ( انها تذکره ) به آیات قرآنى و یا به قرآن بر مى گردد، و اگر آن را مونث آورده براى این بود که خبر آن ( تذکره ) مونث بوده، و معناى آن این است که : آیات قرآنى - و یا قرآن - تذکره است، یعنى موعظه اى است که هر پند پذیرى از آن متعظ مى شود، و یا تذکر دهنده اى است که اعتقاد حق و عمل حق را تذکر مى دهد.

( فمن شاء ذکره ) - این قسمت، جمله اى معترضه است ، و ضمیر به قرآن و یا آنچه که قرآن تذکر مى دهد بر مى گردد، و معنایش ‍ این است که : هر کس خواست مى تواند بیاد قرآن و یا معارفى که قرآن تذکر مى دهد بوده باشد، و قرآن این را تذکر مى دهد که مردم بدانچه فطرت به سوى آن هدایت مى کند منتقل شوند، و آن، عقائد و اعمال حقه اى است که در لوح فطرت محفوظ است.

و در اینکه تعبیر فرمود به ( فمن شاء ذکره ) اشاره است به اینکه در دعوت قرآن به تذکر، هیچ اکراه و اجبارى نیست، و داعى اسلام که این دعوت را مى کند براى این نیست که نفعى عاید خودش شود، تنها و تنها نفع آن عاید خود متذکر مى شود، حال اختیار با خود او است.

مقصود از اینکه درباره قرآن فرمود: ( فى صحف مکرمة... )#

در مجمع البیان گفته : کلمه ( صحف ) جمع صحیفه است، و عرب هر چیزى را که در آن مطلبى نوشته شده باشد صحیفه مى نامد، همچنان که کتابش هم مى خواند، حال چه اینکه ورقه و کاغذى باشد و یا چیز دیگرى.

و جمله ( فى صحف ) خبرى است بعد از خبر براى کلمه ( ان ) ، و ظاهر آن این است که : قرآن به دست ملائکه در صحفى متعدد نوشته شده بوده. و این ظاهر، سخن آن مفسر را که گفته : مراد از صحف لوح محفوظ است ضعیف مى سازد، چون در کلام خداى تعالى در هیچ موردى از لوح محفوظ به صیغه جمع از قبیل صحف و کتب و الواح تعبیر نشده. نظیر این قول در بى اعتبارى سخن آن مفسر دیگر است که گفته : مراد از صحف، کتب انبیاى گذشته است. چون این معنا با تعبیر ( بایدى سفره... ) نمى سازد، زیرا ظاهر این تعبیر این است که صفت صحف باشد.

( مکرمه ) یعنى معظم، ( مرفوعه ) یعنى رفیع القدر نزد خدا، ( مطهره ) یعنى پاکیزه از قذارت باطل و سخن بیهوده و شک و تناقض، همچنان که در جاى دیگر فرمود: ( لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه ) ، و نیز در اینکه مشتمل بر سخن بیهوده نیست فرموده : ( انه لقول فصل و ما هو بالهزل ) ، و در اینکه مشتمل بر مطلب مورد شکى نیست، فرموده : ( ذلک الکتاب لا ریب فیه ) و در اینکه مشتمل بر مطالب متناقض نیست فرموده : ( و لو کان من عند غیر اللّه لوجدوا فیه اختلافا کثیرا ) .

اشاره به اینکه ملائکه اى مخصوص سفراى وحى و - تحت امر جبرئیل - متصدى حمل و ابلاغ آن به پیامبران بوده اند#

این دو جمله دو صفت بعد از صفت هستند براى صحف، و کلمه ( سفره ) جمع سفیر است، و سفیر به معناى رسول است، و کلمه ( کرام ) صفت آن رسولان است، به اعتبار ذاتشان و ( برره ) صفت ایشان است به اعتبار عملشان، مى فرماید: ذاتا افرادى بزرگوارند، و از نظر عمل داراى احسانند.

و معناى این چند آیه این است که : قرآن تذکره اى است که در صحف متعددى نوشته شده بود صحفى معظم و رفیع القدر، و پاکیزه از هر پلیدى و از هر باطل و لغو و شک و تناقض، و به دست سفیرانى نوشته شده که ذاتا نزد پروردگارشان بزرگوار، و در عمل هم نیکوکارند.

و از این آیات بر مى آید که براى وحى، ملائکه مخصوصى است، که متصدى حمل صحف آن و نیز رساندن آن به پیامبرانند، پس ‍ مى توان گفت این ملائکه اعوان و یاران جبرئیلند، و تحت امر او کار مى کنند، و اگر نسبت القاى وحى را به ایشان داده، منافات ندارد با اینکه در جاى دیگر آن را به جبرئیل نسبت دهد، و بفرماید: ( نزل به الروح الامین على قلبک ) ، و در جاى دیگر در تعریف جبر ئیل بفرماید: ( انه لقول رسول کریم ذى قوه عند ذى العرش مکین مطاع ثم امین ) ، بلکه همین آیه موید مطلب ما است، که مى فرماید دستوراتش مطاع است، معلوم مى شود جبرئیل براى رساندن وحى به انبیاء، کارکنانى از ملائکه تحت فرمان دارد، پس وحى رساندن آن ملائکه هم وحى رساندن جبرئیل است، همچنان که عمل جبرئیل و اعوانش روى هم فعل خداى تعالى نیز هست، و این انتساب وحى به چند مقام نظیر مسأله توفى و قبض ارواح است، که یک جا به اعوان ملک الموت نسبت داده، و یک جا به خود او، و یک جا به خود خداى تعالى که بحث آن مکرر گذشت.

لیکن ، معنایى که گذشت روشن تر است.

و بعضى دیگر گفته اند: قاریان قرآنند، که آن را مى نویسند و مى خوانند، که خواننده محترم به نادرستى آن واقف است.