تفسیر آیات ۱ تا ۶ سورهٔ مجادله

بیان آیات

ایـن سـوره متعرض مطالب گوناگون از احکام و آداب و صفات است. قسمتى از آن مربوط بـه حکم ظهار است، قسمتى هم مربوط به نجوى و بیخ گوشى سخن گفتن است. قسمتى هم مربوط به آداب نشستن در مجلس. و قسمتى راجع به اوصاف کسانى است که با خدا و رسـولش مـخـالفـت مـى کـنـنـد، و یا با دشمنان دین دوستى مى ورزند، و کسانى را که از دوسـتـى بـا آنـان احـتـراز مـى کـنـنـد مـعـرفـى نـمـوده، بـه وعـده اى جمیل در دنیا و آخرت دلخوش مى سازد.

ایـن سـوره بـه شـهـادت سـیـاق آیـاتـش در مـدیـنـه نازل شده.

در مـجـمـع البـیـان مـى گـویـد: کـلمـه ( اشـتـکـاء ) کـه مـصـدر فـعل ( تشتکى ) است، به معناى اظهار ناراحتى است ، و فرقش با کلمه شکایت است که شکایت به معناى ناملایماتى است که دیگرى براى آدمى فراهم ساخته،

و ( اشتکاء ) اظهار ناراحتى هایى است که خودش پیش آمده. و کلمه ( تحاور ) به معناى مـراجـعـه بـه یـکـدیـگـر در سخن گفتن است، که آن را ( محاوره ) نیز مى گویند. وقتى گفته مى شود ( حاوره، محاوره ) معنایش اینکه فلانى با فلان کسى گفتگو کرد.

سنت جاهــلى ( ظهار ) و الغاء و منکر دروغ اعلام کردن آن در آیه : (الذین یظاهرون منکم... )#

آیـات چـهـار گـانـه و یـا شـش گـانـه اول سـوره دربـاره ظـهـار نـازل شـده، کـه در عـرب جاهلیت یکى از اقسام طلاق بوده، به این صورت که وقتى مى خواسته زنش را بر خود حرام کند مى گفته : ( انت منى کظهر امى - تو نسبت به من مانند پشت مادرم هستى ) . با گفتن این کلام زنش از او جدا و تا ابد بر او حرام مى شده. بعد از ظـهـور اسـلام یـکـى از مـسلمانان مدینه (انصار) همسر خود را ظهار کرد، و بعدا از کار خود پـشـیـمـان شـد. هـمـسـرش نـزد رسـول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) رفته جریان را عـرضـه داشـت، و راه چـاره اى خـواسـت تا دوباره شوهرش به او برگردد و با آن جناب مـجـادله مى کرد و به درگاه خدا شکوه مى نمود. در اینجا بود که آیات شریفه مورد بحث نازل گردید.

و مـراد از ( سـمـع ) در جـمـله ( قـد سمع اللّه ) استجابت دعا و برآوردن حاجت است. و کنایه آوردن از برآوردن حاجت و استجابت دعا به کلمه ( سمع ) در گفتگوها شایع است. دلیـل ایـن مـعنا جمله ( تجادلک فى زوجها و تشتکى الى اللّه ) است که ظهورش در این اسـت کـه زن نـامـبـرده در تـلاش پیدا کردن راهى بوده که از شوهرش جدا نشود، اینها که گـفـتـه شـد راجـع بـه جـمـله ( قـد سـمـع اللّه ) بـود. اما سمع در جمله ( و اللّه یسمع تحاورکما ) به همان معناى معروفش (شنیدن ) است.

و مـعـنـاى آیـه ایـن اسـت کـه : خداى تعالى درخواست آن زن را که با تو در مورد شوهرش مـجـادله مـى کـرد مـسـتـجـاب کـرد، زنـى کـه شوهرش او را ظهار کرده بود، و او از اندوه و بـدبـخـتـى خـود شـکـایت مى کرد و خدا گفتگوى تو را با او و او را با تو شنید، که خدا شنواى صوتها و بیناى دیدنى ها است.

در ایـن آیـه مـى فـرمـایـد: کـسـانـى هـمـسـران خـود را ظـهـار مـى کـنـنـد، بـا ایـن عمل، همسرشان مانند مادرشان نمى شود. مادرشان تنها آن کسى است که ایشان را زاییده.

و بـا ایـن بـیـان، حـکـم ظهار که در جاهلیت بین مردم عرب معروف بود لغو و اثرش را که حرمت ابدى بود نفى نموده، اثر دیگرش را که مادر شدن همسر براى شوهر باشد انکار مى نماید.

پس معناى جمله ( ما هن امهاتهم ) این است که : از نظر اعتبار شرع همسران به مادران ملحق نگشته، و ظهار، آنان را براى ابد حرام نمى سازد. آنگاه براى تأکید این معنا فرموده : ( ان امـهـاتـهـم الا اللائى ولدنـهـم ) یـعـنى همسرانشان مادران ایشان نمى شوند، بلکه مادران تنها همان زنانى هستند که ایشان را زاییده اند.

سـپـس بـراى بـار دوم مـطـلب را بـا جـمـله ( و انـهـم لیـقـولون مـنـکـرا مـن القـول و زورا ) تأکید فـرمـوده، چون سیاق این جمله سیاق تأکید است، مى فرماید: ایـنـان کـه زنـان خـود را ظـهـار مـى کـنـنـد بـا گـفـتـار خـود (کـه پـشـت تـو مـثـل پـشت مادرم است ) هم سخن ناپسندى مى گویند و هم دروغى آشکار. اما سخنشان ناپسند است، براى این که شرع (که ملاک هر پسند و ناپسندى است ) آن را منکر مى داند، و بدین جـهـت تـشـریـعـش نکرد، و تشریع جاهلانه مردم جاهلیت را صحه نگذاشت. و اما دروغ است، براى این که با آنچه در خارج و واقع است مخال فت دارد، (زیرا در خارج، مادر مادر است و هـمـسـر هـمـسـر). پـس آیـه شـریـفـه مـى فـهـمـانـد کـه عـمـل ظـهـار افاده طلاق نمى کند، و با وجوب دادن کفاره منافات ندارد، ز یرا ممکن است چنین زنـى مـانـنـد قـبـل از ظـهـار، زن ظـهـار کـنـنـده و مـحـرم او بـاشـد، ولى نـزدیـکـى بـا وى قبل از دادن کفاره حرام باشد.

جـمـله ( و ان اللّه لعـفـو غـفـور ) اگـر دلالتـى روشـن بـر گـنـاه بـودن عمل ظهار نداشته باشد، خالى از دلالت هم نیست، الا این که ذکر کفاره در آیه بعد و سپس آوردن جمله ( و تلک حدود اللّه ) و جمله ( و للکافرین عذاب الیم ) بعد از آن چه بسا دلالت کند بر این که آمرزش گناه ظهار مشروط به دادن کفار است.

بیان کفاره ظهار و معناى جمله ( ثم یعودون لما قالوا... )#

این کلام در معناى شرط است، و همین جهت حرف ( فاء ) بر سر جمله خبریه در آمده، چون در معناى جزاء است. و حاصل آن این است : کسانى که زنان خود را ظهارمى کنند و آنگاه اراده مى کنند به او برگردند، باید یک برده آزاد کنند.

و ایـن کـه فـرمـود: ( من قبل ان یتماسا ) دلالت دارد بر این حکم در آیه، مخصوص کسى اسـت کـه ظـهـار کـرده و سـپـس اراده کـرده بـه آن وضـعـى کـه قـبـل از ظـهار با همسرش داشت برگردد، و این خود قرینه است براینکه مراد از برگشتن به آنچه گفته اند، برگشتن به نقض ‍ پیمانى است که با ظهار بسته اند.

و معناى آیه چنین مى شود: کسانى که بعضى از زنان خود را ظهار مى کنند و سپس تصمیم مـى گـیرند بر گردند به آنچه که به زبان آورده اند، (یعنى به کلمه ظهار)، و آن را نـقـض نـمـوده بـا هـمـسـر خـود هـمـخـوابـگـى کـنـنـد، بـایـد قبل از تماس یک برده آزاد کنند.

بعضى از مفسرین گفته اند: مراد از برگشتن به آنچه گفته اند ندامت از ظهار است. و این تفسیر درستى نیست، زیرا ندامت از ظهار لازمه برگشت است، نه معناى تحت اللفظى بر گشتن بدانچه گفته اند.

بـعـضـى دیـگر گفته اند: مراد از برگشتن بدانچه گفته اند، برگشتن به همان صیغه ظـهـار اسـت کـه بـه زبـان جـارى کـرده اند، و منظور است بخواهند دوباره آن را به زبان بـیـاورنـد. ایـن مـعـنـا هـم درسـت نـیـسـت، براى این که لازمه اش این است که همیشه کفاره، مـخـصـوص ظـهـار دوم باشد اما ظهار اول کفاره نداشته باشد، و آیه شریفه چنین چیزى را نمى فهماند، و سنت هم صرف تحقق ظهار را باعث کفاره دانسته، نه تعدد آن را.

سـپـس ایـن دنـبـاله را بـراى جـمـله مـورد بـحـث آورده کـه ( ذلکم توعظون به و اللّه بما تـعـملون خبیر ) تا اعلام کرده باشد به این که دستور آزاد کردن برده توصیه اى است از خـداى تـعـالى، نـاشـى از آگـاهـى او بـه عـمـل شـمـا، چـون خـدا عـالم بـه اعمال انسان ها است. پس کفاره، این خاصیت را دارد که آثار سوء ظهار را از بین مى برد.

ایـن جـمـله بـیـانـگـر خـصـلت دوم از خـصـال سـه گـانـه کـفـاره است که مترتب بر خصلت اول است، یعنى کسى این وظیفه را دارد که قدرت بر آزاد کردن برده نداشته باشد، چنین کسى است که مى تواند به جاى آن، دو ماه پى در پى روزه بگیرد که بعد از دو ماه روزه، جـمـاع بـرایـش حـلال مـى شـود. در ایـن جـمـله هـم بـراى بـار دوم قـیـد ( مـن قبل ان یتماسا ) را آورده تا کسى خیال نکند این قید مخصوص ‍ خصلت اولى است.

( فـمـن لم یـستطع فاطعام ستین مسکینا ) - جمله خصلت سوم را بیان نموده مى فرماید: اگـر ظـهـار کـنـنـده نـتـوانست برده آزاد کند، و در مرحله دوم نتوانست دو ماه روزه بگیرد، در مـرحـله سـوم شـصـت مـسـکـیـن را طـعـام دهـد کـه تـفـصـیـل هـر یـک از ایـن خصال سه گانه در کتب فقه آمده است.

( ذلک لتومنوا باللّه و رسوله ) - یعنى این که چنین حکمى تشریع نموده، و این که چـنـین کفاره هایى واجب کردیم، و به این وسیله رابطه همسرى را حفظ نمودیم، تا هر کس بخواهد بتواند به همسر خود برگردد. و از سوى دیگر این که او را به کفارات جریمه کردیم تا دیگر به سنت هاى دوران جاهلیت برنگردد، همه اینها براى این است که شما به خدا و رسولش ایمان آورده، رسوم جاهلیت را کنار بگذارید.

( و تلک حدود اللّه و للکافرین عذاب الیم ) - کلمه ( حد ) در هر چیزى به معناى آن نـقـطـه اى اسـت کـه آن چـیـز بـدان مـنـتـهى مى شود. و از آن فراتر نمى رود، این کلمه در اصـل بـه مـعـنـاى مـنـع بـوده. و مـنـظـور از جـمـله مـورد بـحـث ایـن اسـت کـه خصال سه گانه بالا را بدین جهت واجب کردیم ، و یا طور کلى احکامى که در شریعت مقرر نـمـودیـم هـمـه حدود خدایند و با مخالفت خود از آن تعدى نکنید، و کفار که حدود ظهار و یا همه حدود و احکام تشریع شده ما را قبول ندارند عذابى دردناک دارند.

و ظـاهـرا مراد از کفار، همان کسانى هستند که حکم خدا را رد مى کنند و ظهار را به عنوان یک سـنت موثر و مقبول مى پذیرند. مؤ ید این ظهور جمله ( ذلک لتومنوا باللّه و رسوله ) است که مى فرماید: این سخن را بدان جهت گفتیم تا اذعان و یقین کنید، که حکم خدا حق است، و رسول او صادق و امین در تبلیغ است، علاوه بر تاکیدى که کرده و فرموده : ( وتلک حـدود اللّه ) . البـته احتمال هم دارد که مراد از کفر، کفر عقیدتى نباشد، بلکه کفر عملى یعنى نافرمانى باشد.

کلمه ( محادة ) مصدر فعل ( یحادون ) است به معناى ممانعت و مخالفت است . و کلمه ( کبت ) به معناى اذلال و خوار کردن است.

و این آیه شریفه و آیه شریفه بعدش هر چند ممکن است مطلبى جدید و از نو بوده باشد، و بـخـواهـد بـفـهـماند که مخالفت خدا و رسول او چه عواقبى در پى دارد، و لیکن از ظاهر سـیـاق بـرمـى آیـد کـه بـه آیـه قـبـل نـظـر دارد و مـى خـواهـد ذیـل آن را تعلیل نموده، بفهماند که اگر از مخالفت و تعدى از حدود خدا نهى کردیم، و دسـتـور دادیـم کـه بـه خـدا و رسـول ایـمان بیاورید، براى این بود که هر کس با خدا و رسـول مـخـالفـت کـنـد ذلیـل و خـوار مـى شـود هـمـچـنـان کـه امـت هـاى قبل از این امت، به همین خاطر ذلیل شدند.

آنگاه مطلب را با جمله ( و قد انزلنا ایات بینات و للکافرین عذاب مهین ) تاکید نموده، مـى فـرمـایـد: هـیـچ شـکـى در ایـن نـیـسـت کـه ایـن دسـتـورات از ناحیه ما است، و این که رسول ما در تبلیغ رسالت ما صادق و امین است و آنهایى که این دستورات را رد مى کنند عذابى خوار کننده دارند.

کـلمـه ( یـوم ) ظـرف اسـت بـراى جـمله ( و کافران عذابى الیم دارند ) یعنى در چنین روزى این عذاب را دارند، در روزى که خدا مبعوثشان مى کند که روز حساب و جزاء است، و آنگاه آنان را از حقیقت همه آنچه کرده اند با خبر مى سازد.

( احـصـیـه اللّه و نـسـوه ) - کلمه ( احصاء ) معناى احاطه داشتن به عدد هر چیز است، بـه طـورى کـه حـتـى یک عدد از آن از قلم نیفتد. راغب مى گوید: احصاء به معناى به دست آوردن عـدد واقـعـى هـر چـیـز اسـت، مـى گـویـنـد ( احـصـیـت کـذا ) . و اصل این کلمه از ماده ( حصا ) است که به معناى سنگریره است. و اگر شمردن را از این ماده ساخته اند، براى این بوده که عرب در شمردن هر چیزى به سنگریره اعتماد مى کرده، همچنان که ما با انگشتان خود چیزى را مى شماریم.

( و اللّه عـلى کـل شـى ء شـهـیـد ) - ایـن جـمـله تـعـلیـل اسـت بـراى جـمـله ( احـصـیـه اللّه ) مـى فـرمـایـد: اگـر گـفـتـیـم خـدا عمل آنان را شمرده دارد، و خود آنان فراموش کرده اند، براى این است که خدا ناظر و شاهد بر هر چیز است.

و ما در تفسیر آخر سوره حم سجده معناى شهادت خدا بر هر چیز را بیان کردیم.