تفسیر آیات ۱ تا ۱۱ سورهٔ جمعه

بیان آیات

این سوره به بیانى کاملا انگیزنده، مسلمین را وادار مى کند که نسبت به نماز جمعه اهتمام بـورزنـد، و آنـچـه در به پاداش تنش لازم است فراهم سازند، چون نماز جمعه از شعائر بـزرگ خـدا اسـت کـه تـعـظـیـم و اهـتـمام به امر آن، هم دنیاى مردم را اصلاح مى کند، و هم آخرتشان را، و خداى تعالى بیان این مطلب را با تسبیح و ثناى بر خود آغاز کرد که در مـیـان قـومـى امـى رسـولى از خـود آنـان مبعوث کرد تا آیات او را بر آنان بخواند، و با اعمال صالح و اخلاق پاک تزکیه شأن کند، و کتاب و حکمتشان بیاموزد و به همین منظور کـتـاب خـدا و مـعـارف دیـنـش را بـه بهترین وجهى بر آنان و افرادى که به آنان ملحق مى شوند، و نسل هاى بعد از آنان تحمیل کرد و زنـهـارشـان داد از ایـن کـه مـثـل یـهـود نـبـاشـنـد کـه خـداى تـعـالى تـورات را بر آنان تـحـمـیـل کـرد، ولى آنـان آن را حـمـل نـکـردنـد، و بـه مـعارف آن معتقد نشدند، و به احکامش عمل نکردند، در نتیجه مانند الاغى شدند که بارش کتاب باشد.

و در آخر به عنوان نتیجه دستور مى دهد که وقتى بانک نماز جمعه بلند مى شود بازار و دادوسـتد را رها نموده، به سوى ذکر خدا بشتابند. و نیز افرادى را که خلاف این دستور عـمـل مـى کـنـنـد، و رسـول خـدا (صـلى اللّه عـلیـه و آله وسـلم) را در حـالى کـه مـشـغـول خـطـبـه نـمـاز است رها نموده، به سوى دادوستد مى روند، سرزنش مى کند، و این رفـتـار را نـشانه آن مى داند که این گونه افراد معارف کتاب خدا و احکامش را نپذیرفته اند. این سوره در مدینه نازل شده است.

معناى اینکه آنچه در آسمان و زمین است خدا را تسبیح مى کنند#

کلمه ( تسبیح ) به معناى منزه دانستن است. وقتى مى گوییم : ( سبحان اللّه ) معنایش این است که طهارت و نزاهت از همه عیوب و نقائص را به او نسبت مى دهیم.

و اگـر از تـسـبـیح، در آیه با صیغه مضارع تعبیر کرده، براى این است که استمرار را بفهماند. پس معناى آن این نیست که نامبردگان، در آینده تسبیح مى کنند، بلکه معنایش این اسـت کـه هـمـواره و مـستمرا تسبیح مى کنند. و کلمه ( ملک ) - به فتح میم و کسر لام - کـسـى است که مقام حکمرا نى در نظام جامعه مختص به او است. و کلمه ( قدوس ) صیغه مـبـالغـه از قـدس اسـت، که آن نیز به معناى نزاهت و طهارت است. و کلمه ( عزیز ) به مـعـنـاى مقتدرى است که هر گز شکست نمى پذیرد. و کلمه ( حکیم ) به معناى متقن کار، و کـسى است که هیچ عملى از وى از جهل و گزاف ناشى نمى شود، هر چه مى کند با علم مى کند، و براى آن مصالحى در نظر مى گیرد.

این آیه شریفه مقدمه و زمینه چینى است براى آیه بعدى، یعنى ( هو الذى بعث... ) که مـتـعـرض مسأله بعثت رسول اللّه است، و مى فرماید: غرض از بعثت او این بود که مردم به کمال و به سعادت برسند، و بعد از ضلالتى آشکار که داشتند هدایت گردند.

و امـا اینکه چگونه آنچه در آسمانها و زمین است خدا را تسبیح مى کنند؟ جوابش این است که مـوجـودات آسـمـانـى و زمـیـنـى (هـمـان طـور کـه بـا آنـچـه از کـمـال دارند از کمال صانع خود حکایت مى کنند همچنین ) با نقصى که در آنها است و جبران کـنـنـده آن خـدا است، و با حوائجى که دارند و برآورنده اش خدا است، خدا را از هر نقص و حاجت منزه مى دارند، چون هیچ حاجت و نقصى نیست مگر آن که تنها کسى که امید برآوردن آن حـاجـت و جبران کردن آن نقص در او مى رود خداى تعالى است، پس خود او مسبح و منزه از هر نقص و حاجت است و در نـتـیجه حکمرانى در نظام تکوین در بین خلق و بر طبق دلخواه هم، تنها حق او است. و همچنین حکمرانى و تشریع قانون در نظام تشریع و در بندگانش به هر طور که صلاح بـدانـد خـاص او اسـت، و او مـلکـى اسـت کـه مـى تـوانـد در اهل مملکتش حکم براند، و بر اهل مملکت است که او را اطاعت کنند.

مقتضیات منزه بودن خداى تعالى از هر نقص و حاجت#

یـکـى دیـگـر از مـقـتضیات نزاهتش این است که اگر در نظام تشریع براى خلق خود دینى تـشـریـع مـى کـنـد، از ایـن جـهـت نـیست که احتیاجى به عبادت و اطاعت آنان داشته باشد، و بـخـواهد با عبادت آنان نقصى از خود جبران و حاجتى از خود برآورد، چون او قدوس و منزه از هر نقص و حاجت است.

یـکـى دیـگر این است که اگر دینى براى خلقش تشریع کرد و آن را به وسیله رسولش بـه اطـلاع خـلق رسـانـید، و خلق دعوت آن رسول را نپذیرفتند، و در نتیجه خدا را اطاعت و عـبادت نکردند، نقصى بر ساحت مقدسش عارض نمى شود، و بر دامن کبریائى اش گردى نـمـى نـشـیـنـد، و نـه چـنان است که خلق او را شکست داده باشند، چون او عزیز است، یعنى مقتدرى است شکست ناپذیر.

و بـاز اگـر بـه مـقـتـضـاى مـلک بـودن و قـدوس و عـزیـز بودنش دینى براى بندگانش تـشـریـع مـى کـنـد، ممکن نیست بیهوده و بدون نتیجه تشریع کرده باشد، براى اینکه او حـکـیم على الاطلاق است، آنچه مى کند جز به خاطر مصلحتى که دارد نمى کند، و نیز آنچه اراده مـى کـنـد جـز بـه نـفع بندگانش و خیرى که به خود آنان عاید شود نمى کند، تنها سعادت دنیا و آخرت آنان را در نظر دارد.

و کـوتـاه سـخن اینکه : تشریع دین، و انزال کتب آسمانى، و بعث رسولان براى تلاوت آیـات آن کـتـاب بـراى مـردم، و تـزکـیـه و تـعـلیـم خـلق، هـمـه اش فـضـل و مـنـتـى از خـدا، و بـه هـمـیـن جـهـت در آیـه بـعـدى مـنـت آن فضل را بر مردم مى گذارد و مى فرماید:

مقصود از ( امیین )#

کلمه ( امیین ) جمع کلمه ( امى ) است، یعنى کسى که قادر بر خواندن و نوشتن نیست. و مـنـظـور از بـى سـوادان - بـه طـورى که گفته شده - مردم عرب هستند، که در عصر رسـول خـدا (صـلى اللّه عـلیـه و آله وسـلم) بـیشترشان بى سواد بودند، و جز افرادى انـگـشـت شـمـار قـادر بـر خـوانـدن و نـوشـتـن نـبـودنـد، و خـود رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) هم صرفنظر از رسالتش از همان اکثریت بود، و لذا فـرمـود: ( هـو الذى بـعـث فـى الامیین رسولا منهم ) : او کسى است که در میان مردمى بى سواد رسولى از جنس خود آنان و براى همه آنان مبعوث کرد.

بـعـضـى احـتـمـال داده انـد کـه مـراد از کـلمـه ( امـیـیـن ) مـشـرکـیـن بـاشـنـد، یـعـنـى غـیر اهـل کـتـاب، بـه شـهـادت ایـنـکـه قـرآن کـریـم از یـهـودیـان نـقـل مـى کـنـد کـه گـفـتـنـد: ( لیـس عـلیـنـا فـى الامـیـیـن سبیل ) .

لیکن این احتمال درست نیست، براى اینکه در ذیل آیه مى فرماید: ( یتلوا علیهم آیاته ) یـعـنـى او را مـبعوث کرد تا آیات خدا را بر آن امیین بخواند، و اگر منظور ازکلمه مشرکین بـاشـنـد، بـایـد بـگـویـیـم کـه آیـاتـى از قـرآن تـنـهـا بـر مـشـرکین خوانده مى شده، و حـال آنـکـه هـیـچ آیـه اى در قـرآن نـیـسـت کـه مـخـصـوص غـیـر عـرب، و غـیـر اهل کتاب باشد.

بـعـضـى دیـگـر احـتـمـال داده انـد کـه مـنـظـور از امـیـیـن اهل مکّه باشد، براى مکه را ( ام القرى ) مى گفتند. این نیز درست نیست، براى اینکه با مـدنـى بـودن سـوره مـنـاسبت ندارد، زیرا بوى آن مى دهد که ضمیر در ( یزکیهم ) و در ( یـعـلمـهـم ) بـه مهاجرین و سایر مسلمانان اهل مکّه که بعد از فتح، اسلام آوردند و به نسلهاى بعد ایشان برگردد. و این از مذاق قرآن به دور است.

اشاره به عدم مـنـافـات بـیـن امـى بودن پیامبر (ص) و مبعوث شدنش در امیین، با جهانى بودن دعوت آن جناب#

مـمـکـن اسـت از آیـه شـریـفـه ایـن مـعـنـا بـه ذهـن کـسـى خـطـور کـنـد، کـه مـبـعـوث شـدن رسـول خـدا (صـلى اللّه عـلیـه و آله وسـلم) در بـیـن مـردم امى، و امى بودن خود آن جناب منافات دارد با اینکه آن جناب مبعوث بر آنان و بر عموم بشر باشد، لذا براى دفع این توهم مى گوییم : خیر، هیچ منافاتى ندارد، که آن جناب در بین امى ها مبعوث شده باشد، و آیـات خـدا را بـه آنـان تـعـلیـم داده، تـزکـیـه شـان کند، و کتاب و حکمتشان بیاموزد، و کـتـابـش هـم به لغت آنان باشد، و در عین حال مبعوث به همه جهانیان باشد، براى اینکه هـمـه آنـچـه کـه گـفـتـه شـد مـربـوط بـه مـرحـله اول دعـوت اسـت، و بـه هـمـیـن در هـمـان اوائل دعوت متعرض سایر ملل و سایر اقطار عالم نشد، همین که دعوتش ‍ مستقر گردید، و تا حدى حکومت اسلامى پایدار شد، آن وقت شروع کرد به دعوت یهود و نصارى و مجوس، و نامه نگارى به سران کشورهاى آن روز.

هـمـچـنان که مى بینیم در دعاى ابراهیم (و اسماعیل ) هم (که بعثت خاتم الانبیاء استجابت آن دعـا اسـت ) بـنـابـه حـکایت قرآن آمده : ( ربنا و اجعلنا مسلمین لک و من ذریتنا امهم سلمه... ربنا و ابعث فیهم رسولا منهم یتلوا علیهم ایاتک و یعلمهم الکتاب و الحکمة ) و دعاى آن جناب شامل همه آل اسـمـاعـیـل مـى شـود، چـه عـرب مـضـر بـاشـنـد، و چـه نـبـاشـنـد، چـه اهـل مـکـّه باشند، و چه نباشند، علاوه بر اینکه منافات ندارد که آن جناب مبعوث به سوى آل اسماعیل و غیر ایشان باشد.

( یـتـلوا علیهم آیاته ) - یعنى آیات کتاب خدا را بر آنان بخواند باامى است، و این جمله صفت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) است .

مراد از تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت#

( و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة ) - کلمه ( تزکیه ) که مصدر ( یزکیهم ) اسـت، مـصـدر بـاب تـفعیل است، و مصدر ثلاثى مجرد آن ( زکات ) است، که به معناى نـمـو صـالح اسـت، نـمـوى که ملازم خیر و برکت باشد، پس تزکیه آن جناب مردم را به مـعـنـاى آن اسـت کـه ایـشـان را بـه نـمـوى صـالح رشـد دهـد، اخـلاق فـاضـله و اعـمـال صـالحـه را عـادتـشـان کـنـد، در نـتـیـجـه در انـسـانـیـت خـود بـه کـمـال بـرسـنـد، و حـالشـان در دنـیـا و آخـرت اسـتقامت یابد، سعید زندگى کنند، و سعید بمیرند.

و مـنـظـور از ( تـعـلیـم کـتـاب ) بـیـان الفـاظ و تـفـسـیـر مـعـانـى مـشـکـل، و مشتبه آنست. در مقابلش ( تعلیم حکمت ) است که عبارتست از معارف حقیقتى که قرآن متضمن آنست، و اگر از قرآن یکبار تعبیر به آیات کرده، و فرموده : ( یتلوا علیهم ایاته ) و بار دیگر تعبیر به کتاب نموده و فرموده و ( یعلمهم الکتاب ) براى این بوده که - به گفته بعضى - بفهماند براى هر یک از این دو عنوان نعمتى است که خدا به سبب آن بر بشر منت نهاده.

و وجه مقدم آوردن تزکیه در جمله : ( و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة )#

در آیه شریفه مسأله تزکیه را قبل از تعلیم کتاب و حکمت ذکر کرده، و در دعاى ابراهیم کـه چـنـد سطر قبل نقل شد تعلیم کتاب و حکمت را جلوتر از تزکیه ذکر کرد، و این بدان جـهـت بـوده کـه آیـه مـورد بـحـث در مـقـام تـوصـیـف تـربـیـت رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) است مؤمنین امت را، و در مقام تربیت، تزکیه مقدم بـر تـعـلیـم عـلوم حـقه و معارف حقیقیه است. و اما در دعاى ابراهیم مقام، مقام تربیت نبود، تـنـهـا دعـا و درخـواسـت بود، از خدا مى خواست که این زکات و علم به کتاب و حکمت را به ذریـه اش بـدهـد، و مـعـلوم اسـت کـه در عـالم تـحـقـق و خـارج، اول عـلم پـیـدا مـى شـود، بـعـد تـزکـیـه، چـون تـزکـیـه از نـاحـیـه عـمـل و اخـلاق تـحـقـق مـى یـابـد، پـس اول بـایـد بـه اعـمـال صـالح و اخـلاق فـاضـله عـالم شـد، و بـعـد بـه آنـهـا عمل کرد تا به تدریج زکات (پاکى دل ) هم به دست آید.

( و ان کـانـوا من قبل لفى ضلال مبین ) - کلمه ( ان ) در این جمله مخفف ( ان ) است. ایـن جـمـله مـى خـواهـد بـفرماید امت امى قبل از بعثت پیامبر در ضلالتى آشکار بودند. پس معلوم شد که آیه مورد بحث مشتمل است بر تسبیح، و سپس حمد و سیاقى که دارد سیاق منت نهادن است که توضیحش خواهد آمد.

( واو ) اول آیه، کلمه ( آخرین ) را عطف مى کند بر ( امیین ) و ضمیر ( منهم ) به امـیـیـن بـرمـى گردد، و حرف ( من ) در آن براى تبعیض است. مى فرماید: خداى تعالى مبعوث کرد در میان مردم امى و مردمى دیگر که هنوز به آنان ملحق نشده اند، و او عزیز است، یـعـنـى غالبى است که هرگز در اراده اش مغلوب نمى شود. و حکیم است، یعنى هیچ وقت کار لغو و گزاف نمى کند.

اشـاره بـا کـلمـه ( ذلک ) بـه هـمـان بـعثت است، و به خاطر اینکه آن را امرى بزرگ و قابل احترام معرفى کند با کلمه مذکور که مخصوص اشاره به دور مورد اشاره قرار داده. پـس رسـول خـدا کـسـى اسـت که به چنین امرى بزرگ و فضلى عظیم اختصاص یافته. و مـعـنـاى آیه این است که : این بعث، و اینکه آن جناب خدا را بخواند و مردم را تزکیه کند و کـتـاب و حـکـمـتشان بیاموزد، خود فضل و عطائى است از خداى تعالى که به هر کس مشیتش تعلق گیرد مى دهد، و مشیتش تعلق گرفت که آن را به محمد (صلوات اللّه علیه ) بدهد، و خدا داراى فضلى عظیم است.

البـتـه ایـن مـعـنـایـى اسـت کـه مـفـسـریـن بـراى آیـه کـرده انـد، و احتمال مى رود کلمه ( ذلک ) اشاره به بعث تنها نباشد، بلکه به بعث باشد با نسبتى کـه به اطرافش دارد، یعنى به بعث کننده و بعث شده، و مردمى که بعث براى آنها است، آن وقـت مـعـناى آیه چنین مى شود: این بعث از فضل خدا است که آن را به هر کس بخواهد مى دهـد، و فـعلا خواسته است محمد (صلى اللّه علیه و آله و سلم) را به آن مخصوص کند، در نتیجه او را براى رسالت خود اختیار کرد، و امت او را براى این کار انتخاب نمود و پیامبر را از میان آنان برگزید، و به سوى آنان گسیل داشت. این آیه و دو آیه قبلش یعنى آیه ( هو الذى بعث... عظیم ) لحن امتنان را دارد.

راغب مى گوید: کلمه ( سفر ) - به فتح سین و سکون فاء - به معناى پرده بردارى است که البته در خصوص اعیان استعمال مى شود، مانند سفر عمامه برداشتن عمامه از سر، و ( سـفـر خـمـار ) یعنى برداشتن نقاب از صورت - تا آنجا که مى گوید: و سفر - بـه کـسـر سین و سکون فاء - به معناى کتابى است که از حقائق پرده برمى دارد، و در قرآن آمده :

( کمثل الحمار یحمل اسفارا ) .

و مـنـظـور از ایـنـکـه فـرمـود: ( مـثـل آنـهـایـى کـه تـورات بـر آنـان تـحـمـیـل شـد ) بـه شـهـادت سـیـاق ایـن است که تورات به آنان تعلیم داده شد. و مراد ازفـرمـود ( ولى آن را حـمـل نـکـردنـد ) ایـن اسـت کـه بـه آن عـمـل نـکـردنـد، ذیـل آیـه هـم کـه مـى فـرمـایـد ( بـئس مـثـل القـوم الذیـن کـذبـوا بـایـات الله ) مـؤ یـد و شـاهـد بـر ایـن معنا است. و منظور از ( کـسـانـى کـه تـورات تـحـمـیـلشـان شـد ولى آن را حـمـل نـکـردند ) یهودیانى است که خدا تورات را بر پیامبر آنان موسى (علیه السلام) نـازل کـرد و او معارف و شرایع آن را تعلیمشان داد، ولى رهایش کردند، و به دستورات آن عـمـل نـنـمـودنـد، لذا خداى تعالى برایشان مثلى زد، و آنها را به الاغى تشبیه کرد که کتابهایى بر آن بار شده، و خود آن حیوان هیچ آگاهى از معارف و حقائق آن کتابها ندارد، و در نتیجه از حمل آن کتابها چیزى به جز خستگى برایش نمى ماند.

وجه ارتباط تشبـیه یهود به حمار حامل اسفار با آیه مربوط به بعثت پیامبر اسلام (ص)#

وجـه اتـصـال ایـن آیـه بـه آیـه قـبـلش این است که بعد از آنکه خداى تعالى سخن را با مسأله بعث پیامبرى امى آغاز کرد، و بر مسلمانان منت نهاد که از میان همه اقوام امى پیامبر را در بـیـن آنـان مـبـعوث کرد، تا کتاب را بر آنان بخواند، و تزکیه شان کند، و کتاب و حکمتشان بیاموزد و در نتیجه از ظلمتهاى گمراهى به سوى نور هدایت بیرونشان نموده، از حـضـیـض جهل به اوج علم و حکمتشان برساند، و در آخر سوره هم به طور عتاب و توبیخ بـه رفـتـار آنـان اشـاره مـى کـنـد، کـه بـه جـاى شـکـرگـزارى در مـقـابـل ایـن مـنـت چـگـونـه بـه سـوى و تـجـارت شـتـافـتـنـد، و پـیـامـبـر را در حال خطبه جمعه تنها گذاشتند، با اینکه نماز جمعه از بزرگترین مناسک دینى است.

در بـیـن آن آغاز و این انجام سوره مثل مذکور را براى یهودیان آورد که تورات تحمیلشان شـد، ولى آن حـمل نکردند، و چون خرانى شدند که بار کتاب بر دوش دارند، و هیچ بهره اى از مـعـارف و حـکـمـتـهـاى آن نـدارنـد. پس مسلمانان باید به امر دین اهتمام بورزند و در حرکات و سکنات خود مراقب خدا باشند، و رسول او را بزرگ بدانند، احترام کنند، و آنچه بـرایـشان آورده ناچیز نگیرند، و بترسند از اینکه خشم خدا آنان را بگیرد، همان طور که یـهـود را گـرفت، و آنان را جاهلانى ستمگر خواند، و به خرانى که بار کتاب به دوش دارند تشبیهشان کرد.

در تفسیر روح المعانى وجه ارتباط آیه مورد بحث به آیه قبلش را چنین بیان داشته : آیه مـورد بـحـث مـتـضـمـن اشـاره بـه هـمـان مـطـلبـى اسـت کـه آیـات قبل بیان مى کرد و خلاصه اشاره مى کند به اینکه این رسول مبعوث را خداى تعالى بر طبق همان صفاتى مـبـعـوث کـرد کـه در تـورات و بـه زبـان انـبـیـاى بـنـى اسـرائیـل بـشارتش را داده بود، پس گویا فرموده : ( هو الذى بعث... ) ، آن خدایى است کـه پـیامبر مبشر در تورات را به همان نشانى ها مبعوث کرد که یکى از آن نشانى ها امى بـودن، و یـکـى دیـگـر مـبـعـوث شـدن در قـومـى امـى اسـت، و مـثـل یهودیانى که آن بشارتها را دیده بودند، و این پیامبر را هم دیدند و یقین کردند که این همان است و باز ایمان نیاوردند، مثل حمار است.

ولى خـوانـنـده عـزیـز توجه دارد که این قول اولا تحکم است و ثانیا در سیاق آیه دلیلى بر صحت آن نیست.

استدلال علیه یهود با این بیان که اگر راست گویید آرزوى مرگ کنید#

در ایـن آیه شریفه علیه یهود استدلال شده، استدلالى که دروغگویى یهود را در ادعایش کـه مـى گـوید ( ما اولیاى خداییم و دوستان و پسران او هستیم ) کاملا آشکار مى کند، و خـداى تـعـالى ادعـاهـاى آنـان را در قـرآن حـکـایـت کـرده، مـى فرماید ( و قالت الیهود و النـصـارى نـحـن ابـنـاء اللّه و احـبـاوه ) و نـیـز مـى فـرمـایـد: ( قـل ان کـانـت لکـم الدار الاخـره عـند اللّه خالصه من دون الناس ) و نیز فرموده : ( و قالوا لن یدخل الجنه الا من کان هودا ) که در آیه اولى خود را پسران و دوستان خدا، و در دومـى مـالکـین منحصر خانه آخرت، و در سومى دارندگان حق ورود به بهشت معرفى کرده اند.

و حـاصـل مـعـنـاى آیـه ایـن اسـت کـه : یـهودیان را مخاطب قرار بده، و به ایشان بگو: اى کـسـانـى کـه کـیـش یـهـودیگرى را به خود بسته اید، اگر معتقدید که تنها شما اولیاى خدایید، و نه هیچ کس دیگر، و اگر در این اعتقادتان راست مى گویید، آرزوى مرگ کنید، و خریدار آن باشید، براى اینکه ولى خدا و دوست او باید دوستدار لقاى او باشد، شما که یـقین دارید دوست خدایید، و بهشت تنها از آن شما است، و هیچ چیزى میان شما و بهشت و خدا حائل نمى شود مـگـر مـردن، بـایـد مـردن را دوسـت بـداریـد، و بـا از بـیـن رفـتـن ایـن یـک حائل به دیدار دوست برسید، و در مهمانسراى او پذیرائى شوید، و از دار دنیاى پست که به جز هم و غم و محنت و مصیبت چیزى در آن نیست آسوده گردید.

بـعـضـى از مفسرین گفته اند: اینکه کلمه ( اولیاء ) را اضافه به ( اللّه ) نکرد، و نـفـرمـود: ( اولیاء اللّه ) بلکه فرمود: ( اولیاء لله ) براى اشاره به این است که ادعاى یهود خالى از حقیقت است.

خداى عزوجل بعد از پیشنهاد تمناى مرگ به یهودیان، به پیامبر خود خبر مى دهد که این یـهـودیـان هـرگـز تـمـنـاى مـرگ نـخـواهـنـد کـرد، و ایـن تـمـنـا نـکـردنـشـان را تعلیل مى کند به آنچه در دنیا مرتکب شده اند، مى فرماید: یهودیان به خاطر ( ما قدمت ایـدیـهم ) هرگز چنین آرزویى نمى کنند. و جمله ( ما قدمت ایدیهم ) کنایه است از ظلم و فـسـوقـى کـه در دنـیـا مرتکب شده اند. پس معناى آیه این است که : یهودیان به سبب ظلم هایى که کردند آرزوى مرگ نمى کنند، و خدا داناى به ظالمان است، مى داند که ستمکاران هیچ وقت لقاى خدا را دوست نمى دارند، چون دشمنان خدایند، و بین خدا و آنان ولایت و محبتى در کار نیست.

و ایـن دو آیـه در مـعـنـاى آیـه زیـرنـد کـه مـى فـرمـایـد: ( قـل ان کـانـت لکـم الدار الاخـره عـنـد اللّه خـالصـه من دون الناس فتمنوا الموت ان کنتم صادقین و لن یتمنوه ابدا بما قدمت ایدیهم و اللّه علیم بالظالمین.

تهدید یهودیان به مرگى که از آمدنش کراهت دارند#

حـرف فـاء کـه در ابتداى جمله ( فانه ملاقیکم ) در آمده، به جمله معناى جواب شرط مى دهـد، و در آن یـهـودیـان راتـهـدید به آمدن مرگى مى کند که از آمدنش کراهت دارند، براى اینکه از آن مى ترسند که به وبال اعمال زشتشان گرفتار شوند. مى فرماید: مرگ به زودى آنـان را دیـدار مـى کـند، چه بخواهند و چه نخواهند، آنگاه به سوى پروردگارشان که با ستمکاریها و دشمنى ها از زى بندگى اش ‍ خارج شده بودند، بر مى گردند، و او به حقیقت اعمال آنان آگاه است، چه اعمال ظاهریشان، و چه پنهانیشان، براى اینکه او عالم به غیب و شهادت است، و به زودى ایـشـان را بـه حـقیقت اعمالشان و آثار سوء آن که همان انواع عذابها است خبر خواهد داد.

بـنـابـرایـن، در آیه شریفه نخست به ایشان اعلام مى کند که فرار از مرگ خطائى است کـه مـرتکب مى شوند، براى اینکه مرگ به زودى ایشان را در مى یابد. و ثانیا اعلام مى دارد کـه اگـر از مـرگ کـراهت دارند، براى این است که از لقاء اللّه کراهت دارند، و این هم خطاى دومى است از ایشان، چون خواه ناخواه به سوى خدا برمى گردند، و خدا به حساب اعـمـالشان مى رسد، و سزاى بدى هایشان را مى دهد. و ثالثا اعلام مى دارد که هیچ یک از اعـمـالشـان بر خدا پوشیده نیست، چه اعمال ظاهریشان و چه پنهانى، و مکر و نیرنگشان جز به خودشان بر نمى گردد، چون او عالم به غیب و شهادت است.

پس در آیه شریفه چند اشاره هست : اول اشاره اى است به اینکه مرگ حق است و حتمى است، هـمـچـنـان کـه در جـاى دیـگـر فرموده : ( کل نفس ذائقه الموت ) ، و باز فرموده : ( نحن قدرنا بینکم الموت و ما نحن بمسبوقین ) .

دوم اشـاره مـى کـنـد بـه ایـنـکـه بـرگـشـت بـه سـوى خـدا بـراى پـس دادن حـسـاب اعمال حق است، و در آن شکى نیست.

و سـوم اشـاره دارد به اینکه به زودى به حقیقت اعمالى که کرده اند واقف گشته، تمامى اعمالشان بدون کم و کاست به ایشان برمى گردد.

و چهارم اشاره دارد به اینکه چیزى از اعمال آنان بر خداى تعالى پوشیده نیست.

و بـه خـاطـر ایـنـکه به این معنا اشاره کرده باشد جمله ( عالم الغیب و الشهاده ) را به جاى کلمه ( اللّه ) آورد، و گرنه مى توانست بفرماید: ( ثم تردون الى اللّه فینبئکم... ) .

بیان آیات

ایـن آیات وجوب نماز جمعه و حرمت معامله را در هنگام حضور نماز تا ضمن کسانى را که در حال خطبه نماز آن را رها نموده،

بـه دنـبـال لهـو و تـجـارت مـى رونـد عـتـاب نـمـوده، عـمـلشـان را عمل بسیار ناپسند مى داند.

بـیـان آیـات مـربـوط بـه نـمـاز جـمـعـه، امـر بـه شـتـاب بـدان و رهـا کردن هر کارى بازدارنده از آن#

مـنظور از نداء براى نماز جمعه، همان اذان ظهر روز جمعه است، همچنان که در آیه ( و اذا نادیتم الى الصلوه اتخذوها هزوا ) ، نیز مراد همین است.

کـلمـه ( جـمعه ) - به ضم حرف جیم و میم، یا به ضم جیم و سکون میم - به معناى یک روز از هفته است، که عرب قدیم آن را ( یوم العروبه ) مى گفته اند، و سپس آن را جـمـعـه خـوانـده انـد، و این نام بیشتر مورد استعمال قرار گرفت. و منظور از ( نماز روز جـمـعـه ) همان نمازى است که مخصوص روز جمعه تشریع شده. و منظور از ( سعى به سوى ذکر خدا ) دویدن به سوى نماز جمعه است. و مراد از ( ذکر خدا ) همان نماز است، همچنان که در آیه ( و لذکر اللّه اکبر ) به طورى که گفته اند مراد نماز است.

ولى بـعـضـى گـفـتـه انـد: مـنـظـور از ( ذکـر خدا ) در خصوص آیه مورد بحث خطبه هاى قـبـل از نـماز است. و جمله ( و ذروا البیع ) امر به ترک بیع است، و به طورى که از سـیـاق بـرمـى آیـد در حـقـیـقـت نـهـى از هـر عـمـلى اسـت کـه انـسـان را از نـماز باز بدارد، حـال چـه خـریـد و فـروش بـاشد، و چه عملى دیگر. و اگر نهى را مخصوص به خرید و فـروش کـرد، از ایـن بـاب بـوده کـه خرید و فروش روشن ترین مصداق اعمالى است که آدمى را از نماز باز مى دارد.

و مـعـنـاى آیـه این است که : اى کسانى که ایمان آورده اید! وقتى در روز جمعه براى نماز جـمـعـه اذان مـى گویند، تندتر بدوید، و براى رسیدن به نماز از خرید و فروش و هر عملى که شما را از نماز باز مى دارد دست بردارید.

و جـمـله ( ذلکـم خـیر لکم ان کنتم تعلمون ) تشویق و تحریک مسلمانها به نماز و ترک بیعى است که بدان مأمور شده اند.

منظور از ( قضاء صلوة ) اقامه نماز جمعه، و تمام شدن آن است. و مراد از ( انتشار در ارض ) مـتـفـرق شدن مردم در زمین و مشغول شدن در کارهاى روزانه براى به دست آوردن فضل خدا - یعنى رزق و روزى - است .

و اگـر در مـیـان هـمـه کـارهـاى روزانـه فـقـط طـلب رزق را نـام بـرد، بـراى این بود که مـقـابـل تـرک بـیع در آیه قبلى واقع شود، لیکن از آنجایى که ما در آیه قبلى گفتیم که مـنـظـور از تـرک بـیـع هـمـه کـارهـایـى اسـت که آدمى را از نماز باز مى دارد، لاجرم باید بـگـویـیـم منظور از طلب رزق هم همه کارهایى است که عطیه خداى تعالى را در پى دارد، چه طلب رزق و چه عیادت مریض، و یا سعى در برآوردن حاجت مسلمان، و یا زیارت برادر دیـنـى یـا حـضـور در مـجـلس عـلم، و یـا کـارهـایـى دیـگـر از ایـن قبیل.

جـمـله ( فـانـتـشـروا فـى الارض ) امرى است که بعد از نهى قرار گرفته، و از نظر ادبـى و قـواعد علم اصول تنها جواز و اباحه را افاده مى کند، هر چند که امر همیشه براى افاده وجوب است، و همچنین جمله ( و ابتغوا ) و جمله ( و اذکروا ) .

( و اذکـروا اللّه کـثـیرا لعلکم تفلحون ) - منظور از ذکر در اینجا اعم از ذکر زبانى و قـلبـى اسـت، در نـتیجه شامل توجه باطنى به خدا نیز مى شود. و کلمه ( فلاح ) به مـعـناى نجات از هر نوع بدبختى و شقاء است که در مورد آیه با در نظر گرفتن مطالب قـبـلى، یـعـنـى مسأله تزکیه و تعلیم، و مطالب بعدى، یعنى توبیخ و عتاب شدید، مـنـظور همان زکات و علم خواهد بود، چون وقتى انسان زیاد به یاد خدا باشد، این یاد خدا در نـفـس آدمـى رسـوخ مـى کـنـد، و در ذهـن نـقـش مـى بـنـدد، و عوامل غفلت را از دل ریشه کن ساخته، باعث تقواى دینى مى شود که خود مظنه فلاح است، همچنان که فرموده : ( و اتقوا اللّه لعل کم تفلحون ) .

کـلمـه ( انـفـضـاض ) کـه مـصـدر ( انفضوا ) است - به طورى که راغب گفته - به مـعـنـاى شـکـسـتـه شـدن چیزى، و متلاشى شدن اجزاى آن است، و در مورد آیه استعاره شده براى متفرق شدن مردم از محل نماز.

روایـات وارده از ائمـه اهـل بـیـت (عـلیـهـم السـلم) و از طـرق اهل سنت متفقند در اینکه کاروانى از تجار وارد مدینه شد و آن روز روز جـمـعـه بـود، و مـردم در نـمـاز جـمـعـه شـرکـت کـرده بـودنـد. رسـول خـدا (صـلى اللّه عـلیـه و آله وسـلم) مشغول خطبه نماز بود. کاروانیان به منظور اعـلام آمـدن خـود، طـبـل و دائره کـوبـیـدنـد، مـردم داخـل مـسـجـد، نـمـاز و رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) را رها نموده، به طرف کاروانیان متفرق شدند. ایـن آیـه شـریـفـه بـدیـن مـنـاسـبـت نـازل شـد. و بـنـابـر ایـن مـنـظـور ازهـمـان اسـتعمال طبل و دائره و سایر آلات طرب به منظور جمع شدن مردم است. و ضمیر در الیها به تجارت برمى گردد، چون مقصود اصلى مردم از متفرق شدن همان رسیدن به تجارت بود، و طبل و دائره وسیله اى براى تجارت بوده، نه مقصود اصلى.

بـعـضـى از مـفـسـریـن گـفـته اند: ضمیر ( الیها ) به کلمه ( احدهما - یکى از لهو یا تـجـارت ) که در تقدیربرمى گردد، گویا فرموده : ( انفضوا الى اللّه و، و انفضوا الى التـجـاره ) یـعـنـى : یـا بـه طـرف سـر و صـداى طـبـل مـتـفـرق شـدنـد، و یـا بـه طـرف تـجـارت، چـون هـر یـک از ایـن دو عـامـل سـبـب جـداگـانـه اى بـود، براى متفرق شدن مردم . و به همین جهت در آیه شریفه با آوردن کـلمـه ( اءو ) بـیـن آن دو تـردیـد انـداخـت، و نـفرمود ( تجاره و لهوا ) ، و ضمیر مـذکـور هـم صـلاحـیـت براى برگشتن به هر دو عامل را دارد. خواهى گفت : باید ضمیر با مـرجـعـش از نـظـر مـذکـر و مـونـث بـودن مـطـابـق بـاشـد، و کـلمه ( لهو ) مذکر، و ضمیر ( الیـها ) مونث است. جواب مى گوییم : بله، قاعده همین است، لیکن کلمه ( لهو ) چون در اصل مصدر است، لذا هم مى شود ضمیر مذکر به آن برگردانید و هم مونث.

و بـاز به همین جهت است که ( ما عند اللّه ) را بهتر از هر دو دانسته، و فرموده : ( خیر مـن اللهـو و مـن التـجـاره ) و آن دو را جـدا جـدا ذکـر کـرد، و نـفـرمـوده : ( خیر من اللهو و التجاره ) .

مـعـنـاى ایـنـکـه فـرمـود: ( بـگـو آنـچـه نزد خدا است بهتر از لهو و تجارت است... )#

( قل ما عند اللّه خیر من اللهو و من التجاره و اللّه خیر الرازقین ) - در این قسمت از آیه به رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله و سلم) امر مى کند که مردم را به خطایى که مرتکب شـدنـد مـتنبه کند، و بفهماند که کارشان چقدر زشت بوده. و مراد از جمله ( ما عند اللّه ) ثـوابـى اسـت کـه خـداى تعالى در برابر شنیدن خطبه و موعظه در نماز جم عه عطاء مى فرماید.

و معناى جمله این است که : به ایشان بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است، بـراى ایـنکه ثواب خداى تعالى خیر حقیقى و دائمى، و بدون انقطاع است، و اما آنچه در لهـو و تـجـارت اگـر خـیـر بـاشـد خـیـرى خـیـالى و غـیـر دائمـى و بـاطـل اسـت. و عـلاوه بـر این، چه بسا خشم خدا را در پى داشته باشد، همچ نان که لهو همیشه خشم خداى تعالى را در پى دارد.

بـعـضـى از مـفـسـریـن گـفـتـه انـد: کـلمـه ( خـیـر ) کـه در آیـه اسـتـعـمـال شـده مـعـناى افعل التفضیل را ندارد (یعنى کلمه ( خیر ) به معناى ( بهتر ) نیست بلکه به معناى ( خوب ) است )، همچنان که در آیه ( ءارباب متفرقون خیر ام اللّه الواحد القهار ) این چنین است، و این گونه استعمالها در مورد کلمه مذکور شایع است.

و در آیـه شـریـفـه که مى فرماید: ( و اذا راوا... ) ، التفاتى از خطاب ( فانتشروا - متفرق شوید ) به غیبت ( و اذا راوا - و چون لهو و تجارتى مى بینند ) ، به کار رفته، و نـکـتـه آن تأکید مـفـاد سـیـاق - یـعـنـى آن عـتـاب و اسـتـهـجـانـى کـه در عـمـل آنـان بـود - است، و مى خواهد بفهماند این مردم که از شرافت و افتخار گوش دادن بـه سـخـنـان شـخـصـى چـون خـاتـم انـبـیـاء اعـراض مـى کـنـنـد، قابلیت آن را ندارند که پروردگارشان روى سخن به ایشان بکند.

در جمله ( قل ما عند اللّه خیر ) هم اشاره اى به این اعراض خدا هست، چون مى توانست خداى تـعـالى را گـویـنـده قـرار ده د، و بـفـرمـایـد ( آنـچه نزد ما است بهتر است ) ولى به پیامبرش فرمود از قول او به ایشان بگوید آنچه نزد خداست بهتر است و در همین مقدار هم بـه پـیـامـبـرش نـفـرمـود ( قـل - بـه ایـشـان بـگـو ) تـنـهـا فـرمـود: ( قـل ) هـمـچـنان که اول آیه هم که فرمود ( و اذا راوا ) ضمیر آن را بدون داشتن مرجع آورد، چـون قـبـلا نـامـى از ایـشان نبرده بود، تا ضمیر به ایشان برگرداند، بلکه به دلالت سـیـاق اکـتـفـاء نـمـود، و همه اینها شدت خشم و اعراض خداى تعالى را از ایشان مى رساند. و کلمه ( خیر الرازقین ) یکى از اسماى حسناى خداست، نظیر رازق، که آن نیز نام او است. و ما در سابق درباره معناى رازقیت خداى تعالى بحث کردیم.